Wednesday, June 13, 2007

Excerpt from Areopagitica


When John Milton wrote Areopagitica (1644) to argue against a proposal in the British Parliament that would require licences to print books, he was writing an impassioned plea both for his own intellectual freedom and for the ideal of free speech. The principal argument, couched in Protestant doctrine, is that the knowledge of good and evil is complementary—that a person cannot know what is good without knowing what is evil. According to Milton, preventing wrong-headed or evil books from being printed would only make it harder for citizens to know what books are correct or good.



Excerpt from Areopagitica



I deny not but that it is of greatest concernment in the church and commonwealth to have a vigilant eye how books demean themselves, as well as men; and thereafter to confine, imprison, and do sharpest justice on them as malefactors; for books are not absolutely dead things, but do contain a potency of life in them to be as active as that soul was whose progeny they are; nay, they do preserve as in a vial the purest efficacy and extraction of that living intellect that bred them. I know they are as lively, and as vigorously productive, as those fabulous dragon’s teeth: and being sown up and down may chance to spring up armed men. And yet, on the other hand, unless wariness be used, as good almost kill a man as kill a good book: who kills a man kills a reasonable creature, God’s image; but he who destroys a good book kills reason itself, kills the image of God, as it were, in the eye. Many a man lives a burden to the earth; but a good book is the precious lifeblood of a master spirit, embalmed and treasured up on purpose to a life beyond life. Tis true, no age can restore a life, whereof perhaps there is no great loss; and revolutions of ages do not oft recover the loss of a rejected truth, for the want of which whole nations fare the worse. We should be wary, therefore, what persecution we raise against the living labours of public men, how we spill that seasoned life of man preserved and stored up in books; since we see a kind of homicide may be thus committed, sometimes a martyrdom; and if it extend to the whole impression, a kind of massacre, whereof the execution ends not in the slaying of an elemental life, but strikes at that ethereal and fifth essence, the breath of reason itself; slays an immortality rather than a life...



Good and evil we know in the field of this world grow up together almost inseparably; and the knowledge of good is so involved and interwoven with the knowledge of evil, and in so many cunning resemblances hardly to be discerned, that those confused seeds which were imposed on Psyche as an incessant labour to cull out, and sort asunder, were not more intermixed. It was from out [of] the rind of one apple tasted, that the knowledge of good and evil, as two twins cleaving together, leaped forth into the world. And perhaps this is that doom which Adam fell into of knowing good and evil—that is to say, of knowing good by evil. As therefore the state of man now is; what wisdom can there be to choose, what continence to forbear, without the knowledge of evil? He that can apprehend and consider vice with all her baits and seeming pleasures, and yet abstain, and yet distinguish, and yet prefer that which is truly better, he is the true warfaring Christian. I cannot praise a fugitive and cloistered virtue unexercised and unbreathed, that never sallies out and seeks her adversary, but slinks out of the race, where that immortal garland is to be run for, not without dust and heat. Assuredly we bring not innocence into the world, we bring impurity much rather; that which purifies us is trial, and trial is by what is contrary. That virtue therefore which is but a youngling in the contemplation of evil, and knows not the utmost that vice promises to her followers, and rejects it, is but a blank virtue, not a pure; her whiteness is but an excremental whiteness; which was the reason why our sage and serious poet Spenser (whom I dare be known to think a better teacher than Scotus or Aquinas) describing true temperance under the person of Guion, brings him in with his palmer through the cave of Mammon, and the bower of earthly bliss, that he might see and know, and yet abstain.



Since therefore the knowledge and survey of vice is in this world so necessary to the constituting of human virtue, and the scanning of error to the confirmation of truth, how can we more safely, and with less danger, scout into the regions of sin and falsity, than by reading all manner of tractates, and hearing all manner of reason? And this is the benefit which may be had of books promiscuously read...



Many there be that complain of divine providence for suffering Adam to transgress. Foolish tongues! when God gave him reason, he gave him freedom to choose, for reason is but choosing; he had been else a mere artificial Adam such an Adam as he is in the motions. We ourselves esteem not of that obedience, or love, or gift, which is of force. God therefore left him free, set before him a provoking object, ever almost in his eyes; herein consisted his merit, herein the right of his reward, the praise of his abstinence. Wherefore did he create passions within us, pleasures round about us, but that these rightly tempered are the very ingredients of virtue? They are not skilful considerers of human things who imagine to remove sin by removing the matter of sin; for, besides that it is a huge heap increasing under the very act of diminishing, though some part of it may for a time be withdrawn from some persons, it cannot from all, in such a universal thing as books are; and when this is done, yet the sin remains entire. Though ye take from a covetous man all his treasure, he has yet one jewel left, ye cannot bereave him of his covetousness. Banish all objects of lust, shut up all youth into the severest discipline that can be exercised in any hermitage, ye cannot make them chaste that came not thither so: such great care and wisdom is required to the right managing of this point. Suppose we could expel sin by this means; look how much we thus expel of sin, so much we expel of virtue: for the matter of them both is the same: remove that, and ye remove them both alike. This justifies the high providence of God, who, though he command us temperance, justice, continence, yet pours out before us, even to a profuseness, all desirable things, and gives us minds that can wander beyond all limit and saitety. Why should we then affect a rigour contrary to the manner of God and of nature, by abridging or scanting those means, which books freely permitted are, both to the trial of virtue and the exercise of truth?

पत्रकार आचार संहिता २०६०

प्रस्तावना :
स्वस्थ पत्रकारिताको विकासका निम्ति आमसञ्चार माध्यम र पत्रकारलाई जिम्मेवार र व्यावसायिक बनाई प्रेस स्वतन्त्रताको सम्बर्धन गर्दै यसको दुरुपयोग हुन नदिन तथा राष्ट्र र समाजप्रति बढी उत्तरदायी बनाउन एवं नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ द्वारा प्रत्याभूत स्वतन्त्रता र हक अधिकारको जर्गेना गर्दै जनतालाई सुसूचित गर्ने मूलभूत उद्देश्यले समसामयिक अन्तर्राष्ट्रिय प्रचलन र मान्यताहरूलाई समायोजन गरी आमसञ्चारका सबै माध्यमहरूलाई समेत समेटेर मौजुदा आचार संहितामा परिमार्जन गर्न वाञ्छनीय भएकोले नेपाल पत्रकार महासंघ समेतको सहमतिमा प्रेस काउन्सिल ऐनको दफा (७) को (ख) बमोजिम यो पत्रकार आचार संहिता २०६० जारी गरिएको छ ।

नाम, प्रारम्भ र विस्तार :ळ
यस आचार संहिताको नाम 'पत्रकार आचार संहिता २०६०' रहेको छ ।
यो आचार संहिता तुरुन्त लागू हुनेछ ।
(३) यो आचार संहिता नेपाल अधिराज्यभित्र कार्यरत सम्पूर्ण पत्रकार तथा सञ्चार माध्यमहरूलाई लागू हुनेछ ।
२. परिभाषा :
विषय वा प्रसंगले अर्को अर्थ नलागेमा यस संहितामा :
(क) 'पत्रकार' भन्नाले छापा, विद्युतीय तथा अनलाइन जस्ता कुनै पनि प्रकृतिका सञ्चार माध्यममा समाचार सामग्री संकलन, उत्पादन, सम्पादन र सम्प्रेषण जस्ता कार्यसँग आबद्ध प्रधानसम्पादक, सम्पादक मण्डलका सदस्यहरू, संवाददाता, स्तंभ लेखक, फोटो पत्रकार, प्रेस क्यामेरामेन, व्यंग्य चित्रकार, कार्यक्रम निर्माता तथा सञ्चालक, साजसज्जा, दृश्य तथा भाषा सम्पादक जस्ता पत्रकारिता पेशासँग सम्बन्धित सञ्चारकर्मीहरूलाई जनाउँछ ।
(ख) 'सञ्चार माध्यम' भन्नाले नेपालअधिराज्यमा संचालित पत्रपत्रिका, रेडियो एवं टेलिभिजन प्रसारणहरू तथा इन्टरनेटका समाचार, विचारमूलक अनलाइन सेवाहरू समेतलाई जनाउँछ ।
(ग) 'काउन्सिल' भन्नाले प्रेस काउन्सिल नेपाललाई जनाउँछ ।
पत्रकार तथा सञ्चार माध्यमहरूले देहायका कर्तव्य निर्वाह गर्नेछन् :
(१) प्रेस स्वतन्त्रताको संरक्षण र सर्म्बर्द्धन :
विचार र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता नागरिकहरूकये आधारभूत अधिकार भएकाले यसको संरक्षण सर्म्बर्द्धनका निम्ति सदैव दृढ, सजग र र्सतर्क रहनु पर्दछ ।
(२) मानवअधिकार र अर्न्तरार्ष्ट्रिय सम्बन्धको सम्मान :
मानवअधिकारसम्बन्धी अर्न्तराष्ट्रिय लिखतहरूले प्रत्याभूत गरेका हक, अधिकार, सिद्धान्त, मान्यता र प्रचलनको सम्मान गर्दै प्रजातन्त्र, न्याय, समानता, शान्ति र अर्न्तराष्ट्रिय समझदारीको संरक्षण र सर्म्बर्द्धन तथा मित्र राष्ट्रहरूबीचको भाइचारालाई अभिवृद्धि गर्नु पर्दछ ।
(३) सूचनाको हकको रक्षा र प्रचलन :
आमनागरिकको सुसूचित हुन पाउने हक अधिकारको रक्षा गर्न सदैव क्रियाशील एवं समर्पित रहनु पर्दछ ।
(४) सत्य तथ्य सूचनाको सम्प्रेषण :

व्यावसायिक पत्रकारिताको लक्ष्य हासिल गर्न सत्य, तथ्य, निष्पक्ष एवं सन्तुलित सूचना सम्प्रेषण गर्नु पर्दछ ।
(५) सम्पादकीय स्वतन्त्रता :
सञ्चार माध्यमबाट प्रकाशित प्रसारित सामग्रीको उत्पादन तथा सम्प्रेषणप्रतिको जिम्मेवारी र उत्तरदायित्व पत्रकारमा हुनु पर्दछ ।
(६) गोपनीयताको हकको सम्मान :
सार्वजनिक हितमा प्रतिकूल असर पार्ने बाहेकको अवस्थामा वैयक्तिक एवं व्यावसायिक गोपनीयताको सम्मान गर्नु पर्दछ ।
(७) उच्च व्यावसायिक अभ्यास :
पत्रकारिताका आधारभूत मान्यता र सिद्धान्तप्रति प्रतिबद्ध रही जवाफदेही एवं उत्तरदायित्व तथा विश्वसनीयताको निर्वाह गर्न उच्च व्यावसायिक अभ्यास गर्नु पर्दछ ।
(८) शिष्ट व्यवहार :
व्यावसायिक अभ्यासमा सामाजिक शिष्टताको सम्मान गर्दै नैतिक, शिष्ट एवं मर्यादित कार्यशैली र भाषाको प्रयोगमा सजग गर्नु पर्दछ ।
(९) गल्ती सच्याउने तत्परता :
प्रकाशन तथा प्रसारणमा भएका त्रुटी एवं गल्तीको जानकारी हुनासाथ यथाशीघ्र त्यस्तो गल्ती एवं त्रुटीलाई सच्याउने तथा सप्रमाण खण्डन वा प्रतिक्रिया आएमा प्रष्ट भाषामा उचित स्थान दिई प्रकाशन प्रसारण गर्नु पर्दछ ।
(१०) सामाजिक उत्तरदायित्व :
अशक्त, असहाय, अपांग बालबालिका, महिला तथा पिछडिएका वर्ग, क्षेत्र, भाषाभाषी र अल्पसंख्यक समुदायको उत्थान र विकासमा सूचना र विचार प्रवाहद्वारा विशेष सहयोग पुर्‍याउने सामाजिक उत्तरदायित्व हुनेछ ।
(११) आपसी सम्बन्ध :
पत्रकार तथा सञ्चार माध्यमहरूबीचको आपसी सम्बन्ध व्यावसायिक, स्वस्थ, संयमित, मर्यादित र सुमधुर रहनु पर्दछ ।
४. पत्रकार तथा सञ्चार माध्यमहरूले देहायका कार्यहरू गर्ने छैनन् :
(१) राष्ट्रिय अखण्डतामा प्रतिकूल प्रभाव पार्न नहुने :
बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुजातीय मुलुक नेपाल अधिराज्यको र्सार्वभौमसत्ता, अखण्डता वा विभिन्न जात, जाति वा सम्प्रदायहरूका बीचको सुसम्बन्धमा खलल पार्ने वा गाली बेइज्जती वा अदालतको अवहेलना हुने वा र्सार्वजनिक शिष्टाचार वा नैतिकताको प्रतिकूल हुने समाचार र विचार प्रकाशन तथा प्रसारण गर्नु हुँदैन ।
(२) सामाजिक संरचनामा प्रतिकूल असर पार्न नहुने :
सामाजिक संरचनामा प्रतिकूल असर पुर्‍याउने तथा व्यावसायिक मर्यादा विपरित हुने विकृति र उत्तेजक सामग्री प्रकाशन तथा प्रसारण गर्नु हुँदैन ।
(३) समाचारको गोप्य स्रोत खोल्न नहुने :
समाचार प्रस्तुत गर्दा समाचारको आधिकारिकता र विश्वसनीयताका लागि स्रोत उल्लेख गर्नु पर्दछ, तर गोप्य स्रोतको संरक्षण गर्ने दायित्व पत्रकारको हुने हुँदा स्रोतको इच्छा र अनुमति बेगर त्यस्ता गोप्य स्रोतको नाम वा पहिचान गोप्य राख्नु पर्दछ ।
(४) निजी स्वार्थपूर्तिका लागि प्रयोग गर्न नहुने :
प्रकाशन प्रसारण गर्ने उद्देश्यले लिइएका सूचना सामग्री निजी स्वार्थपूर्तिका लागि प्रयोग गर्न हुँदैन ।
(५) भेदभाव हुने गरी सूचनाको सम्प्रेषण गर्न नहुने :

जातिय, लैंगिक, धार्मिक, क्षेत्रीय, भाषिक र रङ्गजस्ता आधारमा भेदभाव हुने गरी समाचार र विचारको सम्प्रेषण गर्नु हुँदैन ।
(६) पीडितलाई थप पीडा पुग्ने गरी सूचना सम्प्रेषण गर्न नहुने :
पीडितलाई थप पीडा पुग्ने गरी भाषा, तस्बीर, चित्र र दृश्यसमेतको प्रयोग गरी समाचार तथा विचार प्रकाशन प्रसारण गर्नु हुँदैन ।
(७) पीडित व्यक्तिको नाम, ठेगाना प्रकाशन गर्न नहुने :
यौनजन्य अपराध र सामाजिक अपहेलना एवं घृणाजन्य घटना वा सर्न्दर्भमा पीडित व्यक्तिहरूको नाम,ठेगाना र पहिचान खुल्नेगरी समाचार, तस्बीर र दृश्य प्रकाशन प्रसारण गर्नु हुँदैन ।
(८) हिंसा, आतङ्क र अपराधलाई प्रोत्साहन गर्न नहुने :
विध्वंश, हिंसा, आतङ्क र अपराधलाई प्रोत्साहन हुने गरी तथा त्यस्ता क्रियाकलापलाई अतिरञ्जित गर्ने गरी समाचार, विचार, तस्बीर र दृश्यहरू प्रस्तुत गर्नु हुँदैन ।
(९) घृणा र उत्तेजना फैलिने गरी विभत्स दृश्य र तस्बीर प्रकाशन प्रसारण गर्न नहुने :
क्षतविक्षत, विभत्स र घृणा फैलाउने किसिमका दृश्य एवं तस्बीरहरू असान्दर्भिक, अश्लील र उत्तेजना फैलिन सक्ने प्रकारले प्रस्तुत गर्नु हुँदैन ।
(१०) घटनासँग असम्बन्धित व्यक्तिको नाम उल्लेख गर्न नहुने :
कुनै घटनासँग सम्बन्धित समाचार प्रकाशन प्रसारण गर्दा घटनासँग सम्बन्ध नभएका नातेदार वा नजिकका व्यक्तिको नाम जोडी उसको मर्यादामा आँच पुग्ने वा चरित्र हत्या हुने गरी समाचार प्रस्तुत गर्नु हुँदैन ।
(११) तथ्यहीन समाचार प्रकाशन गर्न नहुने :
तथ्यलाई तोडमोड गरी बङ्ग्याउने, अनुचित लाभका लागि दिग्भ्रमित पार्ने तथा तथ्यहीन टिप्पणीलाई समाचारको रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन ।
(१२) विज्ञापनलाई समाचारका रूपमा प्रस्तुत गर्न नहुने :
विज्ञापनलाई समाचारको रूपमा प्रस्तुत गर्न, विज्ञापन गरेर समाचारको खण्डन गर्न तथा एउटा सञ्चार माध्यमबाट प्रकाशित प्रसारित समाचारको खण्डन सामान्यतः अर्को सञ्चार माध्यमले गर्न हुँदैन ।
(१३) स्रोत उद्धृत नगरी समाचार उपयोग गर्न नहुने :
कुनै समाचार संस्था वा माध्यमले प्रवाहित गरेको समाचार सामग्री उपयोग गर्दा त्यसको मूल स्रोत उद्धृत नगरी प्रकाशन वा प्रसारण गर्नु हुँदैन ।

५. खारेजीः
पत्रकार आचार संहिता,२०५५ खारेज गरिएको छ ।

Monday, May 28, 2007

Hinduism and the Holy Cow

Having spoken about Hinduism in front of a wide variety of audiences; one of the most common questions I get asked is "Why do Hindus worship cows?" Be it eight-year-old kids or schoolteachers, there is a fascination with Hinduism and the holy cow. Sometimes the question is asked in a mocking tone, while at other times there appears to be a genuine desire to get an insight into the subject of cows in Hinduism.


First of all we Hindus do not worship cows; we respect them. There is a difference. The cow is viewed as a symbol of motherhood since it selflessly provides other creatures with the same nourishment that we get from our mothers as babies. Providing/nurturing is considered motherly. What appears to be 'worshiping' is more of a deep, sincere respect.


Predominant Western religions or ideologies have conditioned people not to respect the so-called lower forms of life and to think that those who do so are somehow primitive or superstitious. Hinduism advocates a respect for all creatures and for our environment, because God's presence is everywhere. In the Hindu view, humans should cultivate reverence for all of nature, and sensitivity for all creatures. We begin by trying to respect those creatures that we take from on a regular basis. In the history of our civilization, we have taken a lot from cows. The cow's milk is taken to nourish ourselves. Cow's skin was used for the leather it provides. Even the cows' dung was extensively used, as fuel and a building material.


It is often said, "a dog is a man's best friend". But if we look at the history of the human race, it is more true to say that cows are man's best friend. Hindus see it as a mark of ingratitude to take so much from an animal, and then to kill and eat it. Such ungratefulness and lack of respect creates a negative and exploitive tendency in us as a species.


Today, some of the major crises facing our planet are due to unrestrained exploitation of nature, including other creatures. In our quest for more, humans have not hesitated to take so much, without any sense of balance. This has left many species on the verge of extinction and has caused seemingly irreversible environmental changes, such as global warming, ozone layer disruption and huge deforestation.


What does reverence of the cow have to do with this? Not much you may think at first. But if the issue is examined with a deeper vision, we will find that cow protection stems from an outlook towards life and nature that could help prevent and overcome the current problems.
Aspects of Hindu culture such as respect for the cow and other forms of life create and reinforce a mentality and outlook of gratefulness, appreciation and humility. Humanity has shamelessly exploited nature. The whole problem arises from a mistaken feeling that nature and other creatures are simply here for our pleasure and benefit, and we owe nothing. If we strived to appreciate how much we receive rather than think everything is there for us to lord over, we would not have abused and desecrated our planet and its inhabitants.

Sunday, May 20, 2007

सालिक भञ्जन असहिष्णु खेल


-मदन मणि अधिकारी

राष्ट्रिय जीवनमा महत्वपूर्ण योगदान दिनेहरुको सालिक सडकका चोक तथा स्मारक बनाएर सम्मान साथ राख्ने मात्र होइन समय समयमा त्यस्ता सालिकहरु भत्काउने, तिनमा आक्रमण गर्ने काम अर्न्तराष्ट्रिय स्तरमा पनि भएका छन् । रसियामा कम्युनिष्ट शासनको अन्य र सोभियत युनियनको विघठन सँगै त्यहाँका स्मारक तथा सडकका चोकहरुमा राखिएका कम्युनिष्ट नेताहरुका सालिक तोडिएका थिए । भलै पछि तोडिएका सालिक पुनः ती सालिकहरु ठड्याइए । अमेरिकाले आक्रमण गर्नु अगाडि अफगानिस्तानका आतंककारी संगठन तालिवानका शासकहरुले वामियान प्रान्तमा रहेका प्राचिन बुद्ध मूर्तिहरुलाई दुनियाँभरको विरोधका बावजुद जंगली तरिकाले बम हानेर उडाइदिए । ती घटनाहरु वेग्ला वेग्दै समयमा वेग्ला वेग्लै देशमा घटेका भएपनि तीनको सन्देश र चरित्र एउटै छ त्यो हो अर्को प्रतिको असहिष्णुता । त्यही असहिष्णु र अचाडु चरित्र र व्यवहारको अहिले नेपालमा माओवादीका कार्यकर्ताहरुले अनुसरण गरिरहेका छन् ।

राजनीतिक मागका साथ सडकमा उत्रिने समुहबाट नेपालको एकिकरण गरेर उपनिवेशवाद अनि साम्राज्यवादबाट मुलुकलाई जोगाएर नेपाली पहिचान दिने बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायणका सालिकहरु सामन्तवादको विरोध भन्दै ढालिएका छन् । भने प्रजातन्त्रको सुत्रपात गर्ने जनताका पहिला निर्वाचित प्रधानमन्त्री महामानव वीपी कोइराला अनि महाकवि लक्ष्मिप्रसादका सालिकहरु आफूलाई अग्रगामी भनाउनेहरुले तोडफोड गरेका छन् । मधेशमा चलेको आन्दोलनमा कोइराला र देवकोटाका सालिक तोडिएका छन् भने माओवादीको युवा संगठनले बडामहाराजाधिराजका सालिक तोडेका छन् । सालिक जसले जस्का जुन कारणले तोडेका भएपनि तोडिने जति सबै तीनका विचारधारा र सिद्धान्त विपरितकाको सालिक नै छ । भलै त्यो राष्ट्रियता सँग नै जोडिएको किन नहोस् । यस प्रकारको सालिक भञ्जनको क्रियाकलापले असहिष्णु र अधिनायकवादी चरित्रको उजागर गरेको छ । भरखरै लोकतन्त्रको मार्गमा लाग्न लागेको मुलुकमा यस्ता अचाडु र असहिष्णु गतिविधि बढ्दै जानुले लोकतान्त्रिक मान्यता कति र कस्तो रुपमा स्थापना हुन्छ भन्नेमा पनि शंका जन्माएको छ । आफ्नो नीति र सिद्धान्त विपरितकाको एउटा निर्जिव सालिक त देख्न नसक्नेले आफू इतरकालाई जीवित देख्न सक्ला ? जावो सालिकको त अस्तित्व सहृय नहुनेलाई आफ्नो भन्दा फरक सिद्धान्त लिनेको अस्तित्व सहृय होला ?

श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाह नेपाल अनि नेपालीका लागि एउटा राजाभन्दा बढि युग परिवर्तक र राष्ट्रनिर्माता हुन् । जसले आफ्नो अमुल्य युवाकाल नेपाल एकीकरणमा नलगाएको भए आज हामी अंग्रेजका चाकर हुन्थ्यौं, न नेपाल रहन्थ्यो न त नेपालीको अस्तित्व नै । उनको सालिक क्रान्तिकारी देखिने सुरमा माओवादी कार्यकर्ताले तोडफोड गरेपछि स्वाभिमानी नेपालीहरुको मन पक्कै पनि अमिलो भएको हुनुपर्छ, यदि उसमा म नेपाली हुँ भन्ने छ भने । एकै दिनमा नौ दश वटा सम्म सालिक ढालेका खबर छापामा आउँदा नेपालमा अहिले लोकतान्त्तिक संस्कारको होइन असहिष्णु र तानाशाही अधिनायक चरित्रको उदय हुँदैछ । जसले आफुलाई मन नपर्नेको जरा नै उखेल्दछ । दैनिक बढिरहेको यस्तो असहिष्णु व्यवहार र गतिविति नेपाली भाषा, संस्कृति, कला र सीपका दृष्टिले त चिन्ताजनक विषय छँदैछ राजनीतिक दृष्टिले पनि कम चिन्ताको विषय होइन यो । इतिहास, संस्कृति, कला र सीपको ज्युँदो साक्षीका रुपमा रहेका सालिकहरु ढालिनु माओवादी लगायतका दलका लागि क्रान्तिकारीता होला, तर स्वाभिमानी नेपालीका लागि शिर निहुरने विषय बनेको छ । एउटा प्रसिद्ध भनाई छ-'कुनै मुलुकलाई बर्बाद गर्नु छ भने त्यसको इतिहासलाई मेटाइदेउ' त्यसैको अनुसरण तालिवानले अफगानिस्तानमा गर्‍यो अहिले हामीले नेपालमा गरिरहेका छौं । हामी आफै आफ्नै इतिहास र अस्तित्व मेटाउँदै छौं । अहिले सडकमा देखिएका निर्जिव सालिकहरु माथिको जंगली र बर्बर तोडफोड हिजोको अफगानिस्तानको बामियानमा तालिबान आतंककारीहरुको बुद्ध मूर्ति माथिको आक्रमण भन्दा कम छैन । तालिवानले आफ्नै असहिष्णु व्यवहारले आफ्नो अस्तित्व त गुमायो नै अनि आफ्नो देश र जनताको भविष्यलाई समेत संकटमा पार्‍यो । आज पनि त्यहाँका जनताले अधिकारको त कुरै छाडौं पेटभर खानपनि पाएका छैनन् ।

अहिले पुरानो मान्यतालाई पखाल्दै मुलुक नयाँ मान्यता स्थापित गर्ने क्रममा छ । अफ्ठ्यारा बाटाहरु छिचोल्नको लागि सबैमा एकता अनि सहिष्णु र समभाव राखेर अगाडी बढ्नु पर्नेमा हामीले झन असहिष्णु खेल खेलिरहेका छौं । अन्ततः यसले राजनीतिक हानी त गर्छ नै नेपाल र नेपालीको समेत अस्तित्वलाई मेटाइदिने छ । विगतमा आफ्ना मान्यता र सिद्धान्त विपरितकालाई सुराकी र सामन्तको नाममा हत्या गर्दै आजको स्थान सम्म आएको माओवादीले सियो चोर्नेले फाली चोर्छ, फालि चोर्नेले घर फोर्छ भने झैं आज सडकका सालिक फोरिरहेको छ । यस क्रमले निरन्तरता पाउँदै जाँदा भोलि उसले के के गर्छ गर्छ भन्ने जनमानसमा छ । अहिलेको गतिविधिले पनि उसमा रहेको राजनीतिक अनि सामाजिक सहिष्णुता देखाइरहेको छ । चाहे त्यो सालिक तोड्नमा होस् या सरकारी कार्यालय, प्रहरी चौकी, कर्मचारीका हात र कानुन तोड्नमा । यस्तै असहिष्णु व्यवहारका कारण नै त संविधानसभाको लागि तोकिएको समयमा निर्वाचन हुन सकेन । यस्तै असहिष्णु खेल बढिरहेको र बढाइरहेको खण्डमा संविधानसभा नेपालीको लागि आकाशको फल हुने छ । सात पछि चौसट्ठी साल फेरी कालो उपमा बनेर रहने छ ।


पृथ्वीनारायण शाह सामन्ती सोच र प्रवृतिका कारण सत्तामा रहेको र त्यसैको आडमा एकीकरण गरेको भएपनि त्यसले हामीलाई दिएको नेपाली परिचय अनि स्वतन्त्र र र्सार्वभौम इतिहास पनि त हेर्नुपर्ने हुन्छ । शालिक जसको र जे जस्तो भएपनि त्यसले मुलुकको इतिहासको कुनै एक घडिको प्रतिनिधित्व गरेको हुन्छ त्यसलाई हटाउनु, तोडफोड गर्नु भनेको मुलुकको इतिहास र अस्तित्वलाई नकार्नु हो । अहिले माओवादीले नेपालका राजाको मात्र होइन पृथ्वीनाराणका शालिक भञ्जनको श्रृङ्खला चलाएर नेपाली गौरवपूर्ण र्सार्वभौम इतिहासलाई पनि लत्याएको छ । सन् २००१ मा अतिवादी सोचको उपज स्वरुप वर्ल्ड ट्रेड सेन्टर र पेन्टागनमा अलकायदाले आतंककारी हमला गरेको हो । अतिवाद र असहिष्णु सोचको पराकाष्टा नै आतंकवाद हो । यही सोच हामीमा बढेको खण्डमा हामी विन लादेन भन्दा कम हुने छैनौं । सेप्टेम्बर ११ को आततायी आक्रमण लगत्तै सिंहदरबार र नारायणहिटीलाई पनि त्यसरी नै ध्वस्त पार्ने उद्घोष गरेका कृष्णबहादुर महरा अहिले सिंहदरबार भित्रै सञ्चारमन्त्री छन् । राजनीतिक रुपमा लामो समय माओवादीले विताएको छ । सम्झौता र समझदारीमा उसले प्रतिस्पर्धात्मक राजनीतिलाई स्वीकारेको छ । तर पनि छ वर्षअघिको भनाइको आशय सँग मिल्ने अहिलेको असहिष्णु व्यवहार र गतिविधिले माओवादी अरु प्रति सहिष्णु भएको छैन भन्ने देखाउँछ । विभिन्न सहधर्मी, सहकर्मी दलका कार्यकर्ता साथै आफैले मुक्तिदिने भनेको जनता सँग पनि माओवादी सहिष्णु बन्न सकेको छैन । यसले भरखरै पलाएको लोकतन्त्रले संस्कारगत रुप लिन र स्वतन्त्र र निष्पक्ष संविधासभाको निर्वाचन हुनको लागि नेपाली जनताले निक्कै समय कुर्नुपर्ने देखाउँछ ।


तालिवान आतंककारीहरुले मुस्लिम मान्यता भन्दा फरक शान्तिको मार्गमा विश्वलाई डोर्‍याउने बुद्धको शालिक तोडफोड गरे भने जातिय आधारमा मुलुकमा शासन गर्ने सोचमा रहेका माओवादीले एकीकृत नेपालको पक्षमा रहेका बडामहाराज पृथ्वीनारायणको शालिक भत्काए । फरक फरक समयमा भएका दुवै शालिक माथिको आक्रमण उनीहरुमा रहेको अधिानायकवादी अनि असहिष्णु सोचको पराकाष्टा हो । बन्दुक र गोला बाट लाठी, खुकुरी अनि घनको प्रयोगमा झरेका माओवादीका युवाहरु पद्यकन्याका छात्रा, निहत्था नागरिक, प्रहरी, अन्य राजनीतिक दल देखि चोक-चोकका शालिकमाथि निरन्तर उत्रिरहेका छन् । यसप्रकार माओवादीको पछिल्लो क्रियाकलापले उ विद्रोही शक्तिबाट राजनीतिक दलको रुपमा रुपान्तरित हुन नसक्ने त होइन भन्ने शंकालाई समेत बल पुगेको छ । आज सडकमा शालिकसम्म देख्न नचाहनेले भोली उसको माग बमोजिमको गणतन्त्र आएको खण्डमा फरक सिद्धान्त, धारणा लिनेको के हविगत गर्ला ? सोच्नैपर्ने बनाएको छ । यस्तो असहिष्णु वातावरणमा लोकतन्त्र फस्टाउला, जनता अधिकार सम्पन्न बन्लान भनेर सोच्नु भनेको विष वृक्षमा अमृत फल्नु सरह छ ।


सामन्तवादको जरा उखेल्ने नाममा होस् या तर्राईमा आत्मनिर्णयसहितको स्वायत्तताको अधिकारको मागको नाममा मुलुकको स्वाभिमान, एकता अनि राष्ट्रियजीवन सँग जोडिएका पृथ्वीनारायण, विरेन्द्र, वीपी, मनमोहन, लक्ष्मिप्रसादका सालिकहरु दिनदहाडै तोडफोड र आक्रमण हुनुले समाजलाई समावेशी, अधिकार सम्पन्न बनाउँछु भन्नेहरु कति सहिष्णु छन्, कति प्रजातान्त्रिक छन् भन्ने स्पष्ट पारेको छ । अफगानिस्तान, इराक लगायतका देशहरु त असहिष्णु नेतृत्वका कारण ध्वस्त भएका मुलुकहरुका उदाहरण मात्र हुन् । जहाँका शासक, राजनीतिक दल असहिष्णु र अतिवादी सोचका रहेका छन् त्यहाँ सालिकहरु तोडिएका छन् बमद्वारा उडाइएका छन् । अतिवाद र असहिष्णु, अचाडु स्वभाव सालिकको भञ्जनबाटै देखिएको छ विश्वव्यापी नै । चाहे वामियानमा तालिवानले होस् या बगदादमा अमेरिकाको बुश प्रशासनले । यदि मुलुकमा अधिनायकवादको अन्त्य र प्रजातन्त्रको उदय चाहने हो भने सहिष्णु बन्न जरुरी छ अनि सालिक भञ्जन रोक्न पनि । अस्तु !

Saturday, May 19, 2007

Journalism Organizations and Their Websites

American Society of Business Publication Editors
http://www.asbpe.org/


Asian American Journalists Association
http://www.aaja.org/


Association for Education in Journalism and Mass Communication
www.aejmc.org


Association of Alternative Newsweeklies
www.aan.org

Association of Health Care Journalists
www.healthjournalism.org

AlterNet
www.alternet.org


American Society of Newspaper Editorswww.asne.org


ASNE's High School Journalism
www.highschooljournalism.org


Center for Media and Democracy's PR Watch
www.prwatch.org


Center for Media and Public Affairs
www.cmpa.com


Committee to Protect Journalists
www.cpj.org


The Dart Center for Journalism and Trauma
www.dartcenter.org


Education Writers Association
http://www.ewa.org/


The Freedom Forum
www.freedomforum.org


Journalist's Toolbox
www.journaliststoolbox.com


I Want Media
www.iwantmedia.com


Knight Center for Specialized Journalism
www.knightcenter.umd.edu


Local TV News Media Project
www.localtvnews.org


Maynard Institute
www.maynardije.org


The Media Channel
www.mediachannel.org


The Media Institute
http://www.mediainstitute.org/


Media Tenor
www.mediatenor.com


National Association of Black Journalists
www.nabj.org


National Association of Hispanic Journalists
www.nahj.org


National Freedom of Information Coalition
http://www.nfoic.org/


The National Lesbian & Gay Journalists Association
www.nlgja.org

National Press Club
www.npc.press.org


Native American Journalists Association
www.naja.com


NewsLab
www.newslab.org


NewsLink
http://newslink.org/


The Newseum
www.newseum.org


Newspaper Association of America
www.naa.org


The Newspaper Guild
www.newsguild.org


NiemanWatchdog
www.niemanwatchdog.org


No Train No Gain
www.notrain-nogain.org


OnlineJournalism.com
http://www.onlinejournalism.com


Organization of News Ombudsmen
www.newsombudsmen.org


Overseas Press Club
http://opcofamerica.org/index.php


Pew Center for Civic Journalism
www.pewcenter.org/index.php


Pew Research Center for the People and the Press
www.people-press.org


Poynter Institute
www.poynter.org


Religion Newswriters Association
http://www.rna.org/


Reporters Without Borders
www.rsf.fr

Resources for Working Journalists
www.bailiwick.lib.uiowa.edu/journalism/journalists.html


Society of Environmental Journalists
www.sej.org


Society for News Design
www.snd.org


Society of Professional Journalists
www.spj.org

South Asian Journalists Association
www.saja.org


Student Press Law Center
www.splc.org


Sword and Pen: The Overseas Press Club's press freedom blog
www.opcofamerica.org/press_freedom/sword_and_pen/swordandpen.php


Western Knight Center for Specialized Journalism
www.usc.edu/schools/annenberg/asc/projects/wkc/whoweare.html

Principles of Journalism


In 1997, an organization then administered by PEJ, the Committee of Concerned Journalists, began a national conversation among citizens and news people to identify and clarify the principles that underlie journalism. After four years of research, including 20 public forums around the country, a reading of journalism history, a national survey of journalists, and more, the group released a Statement of Shared Purpose that identified nine principles. These became the basis for The Elements of Journalism, the book by PEJ Director Tom Rosenstiel and CCJ Chairman and PEJ Senior Counselor Bill Kovach. Here are those principles, as outlined in the original Statement of Shared Purpose.


A Statement of Purpose

After extended examination by journalists themselves of the character of journalism at the end of the twentieth century, we offer this common understanding of what defines our work. The central purpose of journalism is to provide citizens with accurate and reliable information they need to function in a free society.
This encompasses myriad roles--helping define community, creating common language and common knowledge, identifying a community's goals, heros and villains, and pushing people beyond complacency. This purpose also involves other requirements, such as being entertaining, serving as watchdog and offering voice to the voiceless.
Over time journalists have developed nine core principles to meet the task. They comprise what might be described as the theory of journalism:
1. Journalism's first obligation is to the truth

Democracy depends on citizens having reliable, accurate facts put in a meaningful context. Journalism does not pursue truth in an absolute or philosophical sense, but it can--and must--pursue it in a practical sense. This "journalistic truth" is a process that begins with the professional discipline of assembling and verifying facts. Then journalists try to convey a fair and reliable account of their meaning, valid for now, subject to further investigation. Journalists should be as transparent as possible about sources and methods so audiences can make their own assessment of the information. Even in a world of expanding voices, accuracy is the foundation upon which everything else is built--context, interpretation, comment, criticism, analysis and debate. The truth, over time, emerges from this forum. As citizens encounter an ever greater flow of data, they have more need--not less--for identifiable sources dedicated to verifying that information and putting it in context.

2. Its first loyalty is to citizens

While news organizations answer to many constituencies, including advertisers and shareholders, the journalists in those organizations must maintain allegiance to citizens and the larger public interest above any other if they are to provide the news without fear or favor. This commitment to citizens first is the basis of a news organization's credibility, the implied covenant that tells the audience the coverage is not slanted for friends or advertisers. Commitment to citizens also means journalism should present a representative picture of all constituent groups in society. Ignoring certain citizens has the effect of disenfranchising them. The theory underlying the modern news industry has been the belief that credibility builds a broad and loyal audience, and that economic success follows in turn. In that regard, the business people in a news organization also must nurture--not exploit--their allegiance to the audience ahead of other considerations.

3. Its essence is a discipline of verification

Journalists rely on a professional discipline for verifying information. When the concept of objectivity originally evolved, it did not imply that journalists are free of bias. It called, rather, for a consistent method of testing information--a transparent approach to evidence--precisely so that personal and cultural biases would not undermine the accuracy of their work. The method is objective, not the journalist. Seeking out multiple witnesses, disclosing as much as possible about sources, or asking various sides for comment, all signal such standards. This discipline of verification is what separates journalism from other modes of communication, such as propaganda, fiction or entertainment. But the need for professional method is not always fully recognized or refined. While journalism has developed various techniques for determining facts, for instance, it has done less to develop a system for testing the reliability of journalistic interpretation.

4. Its practitioners must maintain an independence from those they cover

Independence is an underlying requirement of journalism, a cornerstone of its reliability. Independence of spirit and mind, rather than neutrality, is the principle journalists must keep in focus. While editorialists and commentators are not neutral, the source of their credibility is still their accuracy, intellectual fairness and ability to inform--not their devotion to a certain group or outcome. In our independence, however, we must avoid any tendency to stray into arrogance, elitism, isolation or nihilism.

5. It must serve as an independent monitor of power

Journalism has an unusual capacity to serve as watchdog over those whose power and position most affect citizens. The Founders recognized this to be a rampart against despotism when they ensured an independent press; courts have affirmed it; citizens rely on it. As journalists, we have an obligation to protect this watchdog freedom by not demeaning it in frivolous use or exploiting it for commercial gain.

6. It must provide a forum for public criticism and compromise

The news media are the common carriers of public discussion, and this responsibility forms a basis for our special privileges. This discussion serves society best when it is informed by facts rather than prejudice and supposition. It also should strive to fairly represent the varied viewpoints and interests in society, and to place them in context rather than highlight only the conflicting fringes of debate. Accuracy and truthfulness require that as framers of the public discussion we not neglect the points of common ground where problem solving occurs.

7. It must strive to make the significant interesting and relevant

Journalism is storytelling with a purpose. It should do more than gather an audience or catalogue the important. For its own survival, it must balance what readers know they want with what they cannot anticipate but need. In short, it must strive to make the significant interesting and relevant. The effectiveness of a piece of journalism is measured both by how much a work engages its audience and enlightens it. This means journalists must continually ask what information has most value to citizens and in what form. While journalism should reach beyond such topics as government and public safety, a journalism overwhelmed by trivia and false significance ultimately engenders a trivial society.

8. It must keep the news comprehensive and proportional

Keeping news in proportion and not leaving important things out are also cornerstones of truthfulness. Journalism is a form of cartography: it creates a map for citizens to navigate society. Inflating events for sensation, neglecting others, stereotyping or being disproportionately negative all make a less reliable map. The map also should include news of all our communities, not just those with attractive demographics. This is best achieved by newsrooms with a diversity of backgrounds and perspectives. The map is only an analogy; proportion and comprehensiveness are subjective, yet their elusiveness does not lessen their significance.

9. Its practitioners must be allowed to exercise their personal conscience

Every journalist must have a personal sense of ethics and responsibility--a moral compass. Each of us must be willing, if fairness and accuracy require, to voice differences with our colleagues, whether in the newsroom or the executive suite. News organizations do well to nurture this independence by encouraging individuals to speak their minds. This stimulates the intellectual diversity necessary to understand and accurately cover an increasingly diverse society. It is this diversity of minds and voices, not just numbers, that matters.


from- journalism.org

Saturday, May 5, 2007

सामुदायिक रेडियो एक चर्चा

- मदन मणि अधिकारी


सरकारी र नाफामुखी रेडियोले आमचाहना भन्दा सत्ताभक्ति र नाफाखोरीमा केन्द्रित भएपछि विश्वमा वैकल्पिक रेडियोको रुपमा सामुदायिक रेडियोकेा सुरुवात भएको हो । सरकारी रेडियोबाट सत्ताको आवाज र व्यवसायिक रेडियोबाट धनी र व्यापारिक आवाज मात्र आउने भएपछि सन् १९४७ मा बोलिभियाका खानी मजदुरहरुले आफ्नो हकहित संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न आफ्नै रेडियो खोले । "भ्वाइस अफ द माइनर" नामक मजदुरहरुको रेडियो नाफाखोरी र सत्ताको प्रभावबाट बाहिर थियो जसले मजदूरहरुका हक हित र उनीहरुको आवाज प्रसारण गथ्र्यो । सरकारी प्रचार प्रसारमात्र सुनेका मजदूरहरु आफनो आवाज तथा पिडाहरु सुन्न पाएकोले यसप्रति सजिलै तानिए । यो नै पछि गएर सामुदायिक रेडियो प्रशारणका लागि अनुकरणीय पाइलो बन्यो । यस्को लोकप्रियतासंगै धेरै कारखानाहरुमा यस्ता रेडियो स्टेशनहरु खुल्न सुरु भयो । जसलाई "मार्इनर्स रेडियो" भन्न थालियो । यस्ता समुदाय केन्द्रित रेडियोको प्रशारणलाई कोलम्बियाका पादरीहरुले अन्य धर्माबलम्बीका बीचमा आफ्नो धर्म प्रचार गर्ने साधनको रुपमा प्रयोग समेत गरे ।

सन् ७० को दशकमा युरोप र अष्ट्रेलियामा चलेको स्वतन्त्र सामुदायिक रेडियो संचालन गर्ने लहरले त्यहाँका निवासीमा राजनीतिक सामाजिक चेतना मात्र भरेन सूचना माथिको पहुँचका कारण मुलुक नै सम्पन्न र धनी बन्न थाल्यो । युरोपमा भएको रेडियोको विकासले एशियाली राष्ट्रहरुमा पनि यसप्रति आकर्षा पैदा गर्‍यो जसको फलस्वरुपमा एशियामा रेडियोको आगमनलाई यहाँका सरकारहरुले रोक्न सकेनन् । विश्वभरमा गरिबहरुको थलो भनेर चिनिएको दक्षिण एशियामा समेत नेपालबाट सामुदायिक रेडियो प्रशारणको थालनी भयो । सन् १९९० नेपालमा प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना पछि नीजि तथा सामुदायिक रेडियोलागि बाटो खुल्यो र सगरमाथा एफ एमले २०५४ जेठ ९ मा प्रशारण इजाजत पायो । यसरी नेपालमा सामुदायिक रेडियोको स्थापना भएपछि दक्षिण एशियाको श्रीलंकामा यसको अभ्यास भएको पाइन्छ । श्रीलंकाको सामुदायिक प्रशारण विश्वभर नै उदाहरणिय रहेको छ । भारत लगायतका अन्य दक्षिण एशियाली मुलुकहरुमा भने भरखरैमात्र गैरसरकारी तवरबाट रेडियो प्रशारणको अभ्यास सुरु भएको छ ।

नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ ले मौलिक हकका रुपमा सूचनाको हकलाई परिभाषित गरेपछि २०४९ सालको राष्ट्रिय संचार नितिमा श्री ५ को सरकारले निजी क्षेत्रका संगठित संस्थालाई पनि निश्चित क्षेत्रको फ्रिक्वेन्सी मोडुलेसन (एफएम) प्रसारण प्रणाली स्थापना गरी शिक्षाप्रद र मनोरन्जनात्मक कार्यक्रम प्रसारण गर्न दिने व्यवस्था गर्‍यो । यही संचार नीतिको आधारमा बनेको राष्ट्रिय प्रसारण ऐन २०४९ मा शिक्षाप्रद मनोरञ्जनात्मक तथा समाचारमूलक कार्यक्रम प्रसारण गर्न एफएम प्रसारण प्रणाली स्थापना गर्न चाहने व्यक्ति वा संगठित संस्थालाई कार्यक्रम प्रसारण गर्न दिने व्यवस्था गरियो । २०५२ सालमा राष्ट्रिय प्रसारण नियमावलीले एफएमको आगमनलाई खुला गरेपछि केही समय रेडियो नेपाल आफैले १०० मेगाहर्जमा प्रसारण शुरु गर्यो । २०५४ जेठ ९ मा आएर रेडियो सगरमाथाले इजाजत प्राप्त गरेपछि मात्र नेपाली संचार जगतमा नीजि क्षेत्रबाट एफएमको सुरुवात भएको हो । रेडियो सगरमाथाले प्रसारणको अनुमति पाएपछि हालसम्म नेपाल अधिराज्यमा एक सय ८८ वटा रेडियो स्टेशनहरुले प्रसारण अनुमति प्राप्त गरिसकेको छन् । काठमाडौं उपत्यका बाहेक राजधानी बाहिर नयाँ एफएमहरुले अनुमति पाउने क्रम जारी रहेको छ । शैक्षिक क्षेत्रको लागि शैक्षिक रेडियो प्रशारणको लागि रत्नराज्यलक्ष्मी क्यापस र मदन भण्डारी क्याम्पसले एफ.एम संचालन अनुमति पाइसकेका छन् ।

नेपालमा सामुदायिक रेडियोको अवधारणा सुरु भएको एक दशकमा करिब तीन दर्जन रेडियो स्टेशनको सञ्चालन भइसकेको छ । त्यसमा पनि धेरै रेडियोहरु राजधानीभन्दा बाहिर रहका छन् । सडक र विकासले नछोएको कर्णाली सामुदायिक रेडियो प्रशारणको मुलधारमा समाहित भएको छ । नेपाल जस्तो अविकसित मुलुकका लागि सामुदायिक रेडियोले समग्र जनतालाई विकासको मूलधारमा ल्याउन ठूलो भूमिका खेल्न सक्छ भन्ने पुष्टि भइसकेको छ । जनताका आर्थिक तथा सामाजिक रुपान्तरणको लागि प्रत्यक्ष रुपमा भूमिका, चाहेका र रुचाएका सामाग्री प्रसारण भएमा पक्का पनि सामुदायिक रेडियो आवाजहिनहरुको आवाज बनेको छ । अहिले सञ्चालनमा रहेका सामुदायिक रेडियोमा राष्ट्रिय सूचना प्रवाहमा आफ्नो स्थान नपाएका दलित उत्पीडित समुदायले प्रशस्त स्थान पाएका छन् । उनीहरुको पनि आवाज जनताका घर घरसम्म फैलन पाएको छ । त्यसो त नारी चेतना, महिला शसक्तिकरण, जातीय भेदभाव तथा सामाजिक द्वन्द न्यूनिकरण जस्ता विषयवस्तु पनि चर्चाको शिखरमा रहनु सामुदायिक रेडियोको उपलब्धि मान्न सकिन्छ । त्यसैले सामुदायिक रेडियोलाई परिवर्तन र विकासका लागि योजनावद्ध प्रयासको रुपमा हाम्रो समाजले आत्मसाथ गर्न थालेको छ । व्यापारिक उद्देश्यका निम्ति संचालनमा आएका रेडियोहरुले सफलताका निम्ति अपनाउने विभिन्न खाले ब्यापारिक रणनीतिको अनुकरण सामुदायिक रेडियोमा हुन थालेमा भने सामुदायिक रेडियो धर्म निवार्ह गर्नमा चुक्ने देखिन्छ ।

विकासको संवाहक संचारलाई मानिन्छ । सामाजिक आचार विचारको परिवर्तन, समसामयिक विकासको चाहना मुखरित गर्न तथा सामाजिक द्वन्दन्यूनिकरणका लागि नेपालका सामुदायिक रेडियोहरुले सुरु गरेको प्रयास सकारात्मक रुपमा अगाडी बढेको छ । दाङ्ग जिल्लाको रेडियो स्वर्गद्वारीको एउटा उदाहरण नै हेरौ न । सामाजिक जनचेतना जगाउन संचालित "सामाजिक अभियान" नामक एउटा कार्यक्रमबाट अभ्रि्रेरित भएर समाजमा हेयका दृष्टिले हेरिने बिधबा महिलाहरुले एउटा समूहनै गठन गरे । विधवा प्रतिको सामाजिक दृष्टिकोणमा परिबर्तन ल्याउन अहिले विधवा महिलाहरु नै सक्रिय भएर रेडियोमा कार्यक्रम चलाउन थालेका छन । नेपालमा विधवाहरु खुलेर समाजिक बिभेद र अन्धविश्वासलाई चुनौती दिदै अगाडि आउनुले सामुदायिक सञ्चारको उपलब्धिको रुपमा लिनु पर्दछ ।

समुदायमा चेतनाको सञ्चरण गर्ने सामुदायिक रेडियोहरुका सामुमा प्राबिधिक, आर्थिक र सरकारी चुनौतीहरु खडा भएका छन । प्रशारणर् इजाजतका लागि सबै प्रशासनिक र प्राविधिक पक्ष पुरा गरेपनि महिनौसम्म मन्त्रालय धाईरहनुपर्ने र त्यसमा पनि राजनितिक आग्रह पूर्वाग्रह राख्ने गरिएको छ । एफएमका समस्या तथा संभावना बारे बेलाबेलामा सरकारी पक्षबाट चालिने कदमहरु झारा टार्न मै सिमित छन । वरिष्ठ संचारकर्मी भारतदत्त कोइरालाको अध्यक्षतामा गठन भएको संचार कार्यदलले सामुदायिक र व्यापारिक रेडियोलाई सरकारले एउटै दृष्टिले हेर्न नहुने तथा रिले गर्न दिने व्यवस्था भन्दा र्सटवेभ रेडियोका लागी अनुमति दिनु उपयुक्त्तहुने भन्ने सुझाव दिएको थियो । तर यस सुझावलाई सरकारले अझै आत्मसाथ गर्न सकेको छैन ।

सामुदायिक रेडियोहरुले व्यावसाहिक रेडियो सँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने स्थिती त उत्पन्न भएको छ भने एफएमको मान्यताको विपरित गएर मुलुकभर प्रशारण अनुमति दिने बेवकुफीले सामुदायिक आवाजलाई मलिन बनाउन खोजेको छ । हुन त सामुदायिक आवाजलाई पर््रबर्द्धन गर्न गैर सरकारी क्षेत्रबाट सामुदायिक रेडियो सहयोग केन्द्र भनेर पनि खोलिइसकेको छ । नेपाल बाताबरण पत्रकार समूहमा खोलिएको केन्द्रले सामुदायिक रेडियो स्टेशन खोल्न प्राविधिक तथा नितिगत सल्लाह र तालिमको ब्यवस्था दिने गरेको छ । सामुदायिक रेडियो स्थापना र बिस्तारको लागी युनिसेफ, डानिडा तथा कम्युनिकेसन असिसटेन्ट फाउन्डेसन नेदरल्यान्ड जस्ता दाता संस्थाहरु सक्रियरुपले लागिपरेका छन भने त्यतीकै रुपमा जनस्तरमा पनि चेतना वृद्दि भएको छ । यसका साथै जनसमुदाय आफै सामाजिक कार्यका लागी संगठित हुने र साझा उद्देश्यका लागी संचारको प्रयोग गर्ने गरि संचारमा एउटा सामाजिकिकरणको प्रक्रिया समेत सुरुभएको छ ।

वास्तवमा संचार मार्फ समाजमा कस्तो परिवर्तन हुन्छ भन्ने उदाहरण नेपालबाट लिन सकिने भएको छ । मानिसहरुको सूचना प्रतिको उत्सुकताका कारण नै गाउँ गाउँमा रेडियो स्थापना गर्न देखाएको सक्रियताले देखाएको छ । तर ग्रामिण जनसमुदाय र दातृनिकायहरु जति उत्साहित छन त्यतिकै रुपमा सरकार भने उदार र लचक हुन सकेको छैन । सामुदायिक हितका लागी र नाफा नकमाउने उद्देश्यका लागी स्थापना भएका र विशुद्द रुपमा नाफा कमाउन भनेर खोलिएका रेडियो दुवैलाई सरकारले एउटै नजरले हर्ने गरेको छ । दाता र स्थानियस्तरबाट संकलित रकम बाट उपकरण तथा संचालन खर्च बेहोर्दै आएका रेडियोहरु का लागी नाफा कमाउन संचालन गरिएका तथा ठूलो रकम लगानी गरिएका व्यापारिक रेडियो सँग दाजिएर हेर्ने सरकारी रवैयाले सामुदायिक रेडियोहरुलाई प्रतिस्पर्धामा उत्रिन गाह्रो परेको छ । दाता तथा शुभेच्छुकका सहायताले जेनतेने सामुदायिक रेडियोहरु टिकिरहेका छन । सामुदायिक रेडियोहरु स्थापना देखि कार्यक्रम उत्पादन सम्म सहयोग खोज्दै हिडनु परेको अवस्थाले यस्ता रेडियोहरु सामुदाय भन्दा पनि दातामुखी बनेका छन् ।
madanm05@gmail.com

चासोमा पत्रकारको सूरक्षा

पेशागत कर्तव्य पालनाका क्रममा प्रजातान्त्रिक पद्धतीमा चौंथो अंगको सम्मान पाएका पत्रकारहरुले असुरक्षा, धम्की, दुव्यवहार मात्र खप्नु सहनु परेको छैन कतिपय अवस्थामा ज्यानै समेत गुमाउनु परिरहेकेा छ । नेपालमा गत वर्षलोकतन्त्रको स्थापना र शान्तिप्रकृयाको थालनी भएको भएपनि सञ्चारकर्मीहरुले भने कुनै प्रकारको सुरक्षाको महशुस गर्न सकेका छैनन् । पत्रकारले पत्रकारको धर्म निर्वाह गर्नको लागि सुरक्षाको अनुभूति गर्न नसकिरहेकेा अवस्थामा पत्रकारहरुको सुरक्षा भन्ने नाराका साथ विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस मनाइयो । संयुक्तराष्ट्रसंघिय निकाय युनेस्कोको पहलमा हरेक वर्ष मे ३ लाई विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस मनाउन थालिएकेा हो । राजनीतिक परिवर्तन सँगै प्रेस र त्यसको स्वतन्त्रतालाई कुण्ठित पार्ने अभ्यासहरु हुँदै आएको परिप्रेक्षमा सञ्चारकर्मीहरुले सत्तासिन अनि शक्तिसिनबाट धम्की र खप्की मात्र होइन ज्यान समेत गुमाउनु परिरहेकेा छ । आमसञ्चार र पत्रकारिताको माध्यमबाट जनतालाई सुसूचित पार्दै आएका पत्रकारहरु आफै असुरक्षित रहँदै पेशागत जिम्मेवारी निभाइरहेका छन् । पत्रकारिता व्यवसायमा अहिलेको दशकको ठूलो चुनौति भनेको कार्यक्षेत्रमा उनिहरुको सुरक्षा नै बनेको छ । नेपाल लगायतका अविकसित मुलुकहरुमा मात्र होइन प्रजातन्त्र र सुशासनका हिमायती कहलाउने मुलुकहरुमा समेत पत्रकारहरुको जिउ ज्यानको सुरक्षा हुन सकेको छैन । द्वन्दको मार खेपेका मुलुकहरुमा त पत्रकारको ज्यान अचानो माथि छ भन्दा पनि हुन्छ । नेपालका कुरा गर्ने हो भने नेपाली पत्रकारहरु विगतमा शाही शासन र माओवादी व्रि्रोहीके चेपुवामा परे भने अहिले माओवादीको वाइसीएल र मधेशी आन्दोलनकारीको चेपुवामा । नेपालमा पत्रकारहरु माथि विशेष गरेर समाचार प्रकाशनको विषयलाई लिएर समाचार संकलन गर्न नदिने मात्र होइन हमला गरेर घाइते पार्ने अनि विस्थापित हुने वातावरण बनाउने काम हुँदै आएका छन् ।

वितेका वर्षरुमा संकटकाल र सेना परिचालनका कारण सरकारी तर्फाट धम्की, कारवाही, हातपात, जेलमात्र नभई माओवादी निकट रहेर पत्रकारिता गरेको आरोपमा ज्यानै समेत लिने काम भयो । संवैधानिक व्यवस्थालाई मिचेर जनादेश साप्ताहिकको छापाखाना तथा पत्रिकाको कार्यालयमा समेत धावा बोलियो । शाही शासनकालमा माघ १९ को शाही घोषणा लगत्तै लागेको संकटकाल र सैनिक सेन्सरसिपका कारण पत्रकारहरुको ज्यान मात्र होइन पेशा नै धरापमा पर्‍यो । यस समयमा पत्रकारहरुले कडा सैनिक पहरामा समाचार संकलनमात्र होइन सेनाका निर्मम कुटाइबाट ज्यान समेत गुमाउनुपर्‍यो । त्यसो त माओवादीले आफ्ना कार्यकर्ता मार्फ पत्रकारहरुको लागि कडा साम्यवादी शैलि अपनायो । माओवादीको भन्दा पृथक विचार राख्ने मात्र होइन उनीहरुका गलत कामकारवाहीको समाचार प्रकाशन गरेको भन्दै पत्रकारहरुलाई जंगली, पाशविक तवरले हत्या गर्ने काम गर्‍यो । पत्रकारितालाई पेशा बनाएकै कारण सयों पत्रकार र उनीहरुका परिवार विस्थापित हुनु पर्‍यो । डेकेन्द्र र हरिनारायण त सञ्चारमाध्यम मार्फत सार्वजनिक भए अथाह कति डेकेन्द्र र हरिनारायणहरु सेना र माओवादीका बर्बर यातनाले आहत भए कसैले थाहा पाउन सकेन । नेपाली पत्रकारहरुलाई न पेशाको सुरक्षा त नत समाचार क्षेत्रमा नै सुरक्षा छ । चौतर्फी असुरक्षाको वातावरणमा नेपाली सञ्चारकर्मीहरु जनताको सूचनाको लडाइँ लडिरहेका छन् ।

२०६२-३ को जनआन्दोलनको बलमा प्रजातान्त्रिक सरकारको गठन सँगै नेपाली पत्रकारिता क्षेत्रले केही राहतको सास लिएको भएपनि पत्रकारले असुरक्षाको मार भने खेप्नु नै परिरहृयो । लोकतान्त्रिक सरकारको गठन भएपनि र माओवादी शान्ति सम्झौता मार्फत राजनीतिक मुलधारमा आएको भएपनि उसका कार्यकर्ताको समानान्तर सरकारको अभ्यासका कारण पत्रकारहरुले कहिल्यै पनि स्वतन्त्र र निष्पक्ष पत्रकारिताको अभ्यास गर्न सकेनन् । आफ्नो पार्टीको बारेमा नकारात्मक समाचार प्रकाशनमा आउनासाथ पत्रकारको घरमै पुगेर धम्की दिने र कुटपिट गर्ने माओवादी व्यवहारले नेपाली पत्रकारिताले सुरक्षाको अनुभूति गर्न सकेन । त्यसो त मधेशी जनाधिकार फोरम, जनतान्त्रिक तर्राई मुक्ति मोर्चा लगायतकाले तर्राईमा सञ्चालन गरेकेा आन्दोलन पनि पत्रकारहरुको स्वतन्त्रता खोस्नमा नै हावी रहृयो । पहाडे र मधिशेको नाममा उच्छि्ङखल गतिविधि मच्चाउनेहरुबाट धेरै पत्रकारहरुले खप्कि अनि धम्की खेप्नु पर्‍यो । ११ वैशाख देखी १० वैशाख सम्मको लोकतान्तिक शासन अवधिभर ६९ पत्रकारले यातना र कुटपिट भोग्नु पर्‍यो भने एक अपहरण र चार पक्राउमा परे । ७७ जना पत्रकारले समाचारको विषयलाई लिएर धम्की पाए भने प्रकाशन प्रशारणमा अवरोध ३१ को संख्यामा भयो । लोकतान्त्रिक सरकारमा माओवादी सहभागि भएको समयमा पनि १२ जना पत्रकारहरु विस्थापित भएर रोजगारिको अर्को बाटो रोज्नु पर्‍यो ।

यसक्रममा पत्रकारहरुलाई समाचार स्थलमा जान नदिने, क्यामेरा रर्ेकर्डर खोसिदिने, तलासी लिने, समाचारको विषयमा गाइड गर्न खोज्ने जस्ताकामहरु भएका छन् । पत्रकारका सामान खोस्ने काम मात्र २४ वटा भएका छन् । रेडियो पत्रपत्रिकामा आफ्नो नाम नआएको भन्दै समाचार क्षेत्रमा जाने पत्रकारहरुमाथि राजनीतिक दलका नेता कार्यकर्ताबाट अभद्र व्यवहार र समाचार संकलनमा रोकावट गरिएका छन् । माओवादी केन्द्रीय नेतृत्व समेत नेपाली पत्रकार आफूहरुलाई बदनाम गराउन परिचालित भएको भनेर राजधानीका हरेक ठूला कार्यक्रममा आरोप लगाउँछ भने स्थानिय तहमा उसका वाइसीएलले आफ्नो विरुद्ध समाचार गयो कि भनेर मोनिटरिङ समेत गर्छ । जसले प्रत्यक्ष र परोक्ष रुपमा पत्रकारहरुको स्वतन्त्र आवागमनलाई प्रभावित त पारेको छ नै पत्रकारको सुरक्षामा समेत असर पारेको छ । जनताको सूचनाको हकको तवमात्र पूर्ण उपभोग हुन सक्छ जब समाचारकर्मीहरु समाचार स्रोत सम्म निर्वाध पहुंच राख्न सक्दछन् । सरकार, राजनीतिक दलहरु, नागरिक समाज अनि आमसञ्चार क्षेत्रका विज्ञहरुले स्रोत सम्म सञ्चारकर्मीको सूरक्षित पहुँचको ग्यारेन्टी गर्ने तर्फकदम चाल्नैपर्ने भएको छ । त्यसो भएको खण्डमा मात्र लोकतान्त्रिक पद्धतीको विकास हुन सक्छ । सूचनाको पहुँच र प्रवद्धनले नै लोकतन्त्रको विकास हुन सक्दछ ।

शाहीकालमा रेडियोमा समाचार प्रशारण गर्नमा रोक लगाएका कारण धेरै पत्रकारहरु विस्थापित भएकोले पत्रकारहरुको जागिरको सुरक्षा हुनुपर्ने माग उठेको भएपनि विस्तारै त्यो माग मधुरो बन्न थालेको छ । पत्रकारहरुको ज्यान र जागिर दुवै अहिले असुरक्षामा छ । कतिखेर समाचार क्षेत्रबाट र जागिरबाट निकालिनु पर्ने हो भन्ने चिन्ता नेपाली पत्रकारहरुमा अझै पनि छ । उदाहरणको लागि भारतबाट प्रशारण भइरहेकेा नेपाल वानलाई नै लिन सकिन्छ । कुनै पनि पेशागत अधिकारबाट बञ्चित गरि नलिनी सिंहले पत्रकारहरुलाई भेंडाबाख्राको रुपमा काममा लगाइ रहेकी छिन् । उनको अनुसार नचलेको खण्डमा त्यहाँ कार्यरत पत्रकारको जागिर नै चट् हुने अवस्था छ । त्यसो त नेपालका अरु मिडिया पनि यस्ता मामलामा कम छैनन् । श्रमजिवी पत्रकारहरुको हक, हित, सुविधा र सुरक्षाको समयोचित व्यवस्था गर्न तथा व्यावसाहिक दक्षता प्रवर्द्धन गर्नको लागि सरकारले २०५५ सालमा ल्याएको श्रमजिवी पत्रकार सम्बन्धी ऐन लागु हुन सकिरहेकेा छैन । सरकारी सञ्चार माध्यममा बाहेर सेवा, सुविधा र सुरक्षामा नीजि माध्यम फितला देखिएका छन् । सेवा प्रवेश गरेपछि पाउनुपर्ने विदा तथा तलब सुविधाको व्यवस्था एफएम, पत्रिकाहरुमा हुन सकेको छैन । पत्रकारहरुलाई सम्बन्धित समाचार क्षेत्रमा जान सक्ने वातावरण तयार गर्न सरकार र पेशागत रुपमा सुरक्षा प्रदान गर्नको लागि श्रमजिवी पत्रकार ऐन लागु गराउनु पत्रकारहरुकेा पेशागत संगठन नेपाल पत्रकार महासंघले भूमिकालाई सशक्त बनाउनु पर्दछ । पत्रकारको ज्यान अनि उसको जागिरको सुरक्षा भएको खण्डमा मात्र स्वच्छ र मर्यादित पत्रकारिताको विकास सम्भव हुन्छ । पत्रकारको सुरक्षाले मात्र प्रेस स्वतन्त्र रहन सक्दछ । नेपाली प्रेसलाई स्वतन्त्र र मर्यादित बनाइ राख्नको लागि पत्रकारहरुको लागि ज्यान र जागिरको सुरक्षाको वातावरण तयार पार्नु आवश्यक भइसकेको छ । विश्व प्रेस स्वतन्त्रता दिवस मनाउँन प्रभातफेरि र गोष्ठि मात्र गरेर हुँदैन । राजनीतिक दलका पछाडी समाचार खोज्ने पत्रकारहरुले राजनीतिक दल र सरकारबाट आएका प्रतिवद्धताहरुलाई व्यवहारमा उतार्न लगाउनु पर्दछ । त्यसैमा यस दिवसको नाराको सार्थकता छ ।

madanm05@gmail.com

अनलाइनमा पत्रकारिता

पत्रपत्रिका, रेडियो तथा टेलिभिजनमा आवाज र दृश्यको प्रयोग गरी सूचना तथा समाचारको प्रकाशन प्रशारण गरे जस्तै इन्टरनेटको संजालभित्र विभिन्न वेभसाइटमार्फ् सूचना तथा खबरहरु उपलब्ध गराउने तथा समाचार सामग्रीहरु प्रकाशित गर्ने काम अनलाइन पत्रकारिता हो । अनलाइन पत्रकारिता अथवा इ-जर्नालिजम छापा, रेडियो तथा टेलिभिजन माध्यमको मिश्रति रुप हो । यसमा ध्वनी, दृष्य र अक्षर तिनवटैको प्रयोग भएको पाउन सकिन्छ । त्यसैले त अनलाइनलाई नयाँ माध्यमको रुपमा लिइन्छ । कुनै पनि समाचार साइटमा लगइन गरेका खण्डमा यी तिनै थरिका माध्यम एउटैमा प्रयोग भइरहेको पाउनुहुनेछ । कम्प्युटरको पर्दामा देखिने प्रकाशित समाचार सामग्री, विभिन्न कलात्मक रुपमा देखिने तस्वीरहरु तथा मल्टिमिडियाको माध्यमबाट सुन्न र हेर्न सकिने आवाज तथा तस्वीरलाई अनलाईन मार्फत यसले समेट्न सकेको छ ।

कम्प्युटर र सूचना प्रविधिको चमत्कारिक विकास २१औँ शताब्दीमा भएपछि अनलाइनमा पत्रकारिता गर्न थालिएको हो । कम्प्युटरको अत्यधिक प्रयोग तथा इन्टरनेटको बिस्तार र सुपथ मुल्का कारण मानिसहरुले धेरै समय इन्टरनेटमा बसेर बिताउने कारणले अनलाइन पत्रकारिता अहिले फस्टाउँदो क्रममा रहेको छ । अहिलेको विश्व जनसङ्ख्याको ठूलो हिस्सा सूचना आदान प्रदानको लागि अनलाइन माध्यममा भर पर्न थालेको छ । एक क्लिकमा नै विश्व आँखा अगाडी आउने भएपछि कसले नगर्ने त्यसको प्रयोग । सन् १९६९ मा अमेरिकी रक्षा विभागका अनुसन्धान विशेषज्ञले चार वटा कम्प्युटरको नेर्टवर्क अर्पानेटबाट प्रयोगात्मक रुपमा सूचनाहरु आदान-प्रदान गर्न शुरु गरेको सानो नेर्टवर्क सन् १९९० मा बेलायती वैज्ञानिक टीम वर्नर लीले वेभसाइटहरु बनाउनको लागि अत्यावश्यक एचटीएमएल कोडहरुको विकास गरेपछि द्रुत गतिमा विकास हुन थालेको हो । फलस्वरुप हजारौँ वेभसाइटहरुको निर्माण सभव भयो । इन्टरनेट र वर्ल्डवाइड वेभको आविस्कारले मानव जीवनको सूचना लिने र पठाउने प्रक्रियामा व्यापक परिवर्तन आउनुको साथ-साथै सन् १९९२ मा पहिलो पटक अमेरिकाको शिकागो ट्रिव्युन अनलाइनको रुपमा इन्टरनेमा प्रकाशित भयो । यसपछि नै वास्तवमा अनलाइन पत्रकारिताको शुरुवात भएको हो भनेर पेपर हिस्ट्री अफ अनलाइन जर्नालिजम पुस्तकमा अमेरिकी पत्रकार मार्क डुजे ठोकवा गर्दछन्।

हाल आएर विश्व विख्यात अखबारहरु सबैजसोले अनलाइन संस्करण प्रकाशित गर्दछन् ।त्यसो त सि.एन.एन., बि.बि.सी. जस्ता टेलिभिजन नेर्टवर्क, एपी, एएफपी, रोयर्टस, सिन्हृवा जस्ता समाचार एजेन्सीहरु पनि अनलाईन संस्करणमा बुलेटिन निकाल्न कहाँ पछाडि छन् र ।मामात्र । ठूलो सङ्ख्यामा प्रकाशित हुने भारतीय तथा चाइनिज अखबारहरु यसअघि नै इन्टरनेटमा उपलब्ध छन् । भूटानजस्तो सूचनाको मामलामा पछि परेको देशले समेत उसको सरकारी मूखपत्र क्युनसेल अनलाइनमा प्रकाशित गरेर सरकारी सूचना तथा समाचारहरु उपलब्ध गर्ने गरेको छ ।

यसले पाठक स्रोता र दर्शक पत्रपत्रिकाहरु, रेडियो र टेलिभिजनमा मात्र सीमित नभएको देखाउँछ । सीएनएन, बीबीसी तथा अन्य कैयन् विश्वप्रसिद्ध समाचार साइटहरु मात्र हैन, आज हाम्रै नेपालमा पनि विभिन्न समाचार साइटहरु इन्टरनेटमा प्रकाशित भैसकेका छन् । केही वर्षअघिसम्म पत्रिकाले उसको उपस्थिति इन्टरनेटमा गराउनु गौरवको विषय ठानिन्थ्यो । कुनै अखबारले आफ्नो उपस्थिति इन्टरनेटमा जनाएमा आफ्नो अखबारको अग्रभागमा इन्टरनेट ठेगाना छाप्न उनीहरु उत्साहित हुन्थे । तर हिजो आज यो क्रम सामान्य बनेको छ र अधिकांश नेपाली मिडियाहरुले आ-आफ्नै वेभसाइटमार्फ् र केहीले अरु समाचार पोर्टल साइटहरुको माध्यमबाट समाचार प्रकाशित गरिरहेका छन् । नेपाल न्यूज डट कमले निकै लोकप्रियता हासिल गरको छ भने ई-कान्तिपुरले बजार बनाउँदै गएको छ। सन् १९९५ मा मर्कन्टाइलको व्यापारिक वेभसाइट साउथ-एशिया डट कममा अङ्ग्रेजी दैनिक द काठमाडौँ पोस्ट पहिलो पटक राखिएको थियो । यो अखवार मर्कन्टाइल र कान्तिपुरको संयुक्त प्रयासमा इन्टरनेटमा उपलब्ध एशियाकै पहिलो थियो । नेपाल न्यूज सन् १९९९ मा शुरु हुँदा अन्य कुनै पनि यस्ता नेपाली साइटहरु इन्टरनेटमा उपलब्ध नभएकाले नेपाल न्यूजले अन्य ७ प्रतिष्ठित नेपाली प्रकाशनहरुलाई इन्टरनेटमा राख्न पाउने सम्झौता गर्‍यो । कान्तिपुर पब्लिकेशन, गोरखापत्र संस्थान, कामना प्रकाशन लगायत अन्य कतिपय साप्ताहिक र मासिक प्रकाशनहरुलाई नेपालन्यूज मार्फ् प्रकाशित गर्न थालियो । त्यति मात्र नभएर नेपाली विभिन्न साप्ताहिकहरु पनि अनलाइन पत्रकारिताको अभ्यासमा जुटेका छन् । देशान्तर, दृष्टि, गतिबिधि जनआस्था, बिमर्श, जनधारणा, नेपाली टाइम्स, नेपाल ट्राभल ट्रेड, निष्पक्ष, स्पटलाइट, टेलिग्राफ, सत्याग्रह, युगसंवाद, इन्डिपेन्डेन्ट लगायत अखबारहरु अनलाइन भैसकेका छन भने पाक्षिक तथा मासिकहरु मध्ये हिमाल, नेपाल, समय, कामना, मुग्लान, सर्वोतम नारी, साधना, युवामञ्च, वेभ लगायतका पत्रिकाहरु इन्टरनेटमा उपलब्ध भईसकेका छन् ।

नेपाली अनलाइन पत्रकारिताको विकास र विस्तारमा मदन पुरस्कार पुस्तकालयका अम्बर गुरुङ र उनको टिमको ठूलो योगदान रहेको छ । मदन पुरस्कार पुस्तकालयले बनाएको एकिकृत फन्ट यानेकी युनिकोड (युनिभर्सल न्युमेरिकल आइडेन्टीटी कोड)को मद्दतले नेपाली भाषामै अनलाइन पत्रकारिता गर्न सकिने स्थिती बनेको छ । अहिले प्रसिद्ध र्सच इन्जिन गुगल नेपाली भाषामा नै हेर्न मात्र होइन नेपाली मै वेब र्सच गर्न पनि सकिन्छ । जसले गर्दा अनलाइन तथा कम्प्युटरको प्रयोगका लागि अंग्रेजी नै जान्नु पर्दछ भन्ने छैन । नेपालीनक्सको विकासले त झन सम्पूर्ण कम्प्युटर नै नेपाली बनाइदिएको छ । त्यसले गर्दा सम्पूर्ण रुपमा नेपाली भाषाबाटै अनलाइन पत्रकारिता गर्न सकिने भएको छ । त्यसो त नेपाली भाषामा अनलाइन पत्रकारिता परेवा डटकम, हाम्रो समाचार डटकम लगायतले गरिरहेका छन् । अहिले नेपाली भाषामा करिब एक दर्जन साइट मार्फत अनलाइन पत्रकारिता भइरहेको छ । नेपालबाट कामको खोजीमा विदेश पसेकाहरुको सहयोग र सक्रियतामा नेपाल सम्बन्धि समाचारहरु राख्ने अनलाइनहरुको विस्तार भइरहेको छ । त्यासो त मेल मार्फत समाचार बुलेटिनको रुपमा पठाएर समेत मेल पत्रकारिताको सुरुवात समेत भएको छ । ब्लग साइटहरुले गर्दा अनलाइनमा समाचार राख्ने काम त सहज भएको छ नै तर विश्वसनियता पाउन भने ठूलै चुनौति लिनुभने पर्नेछ । अनलाइन पत्रकारिताको विकास र विस्तारका कारण विभिन्न रेडियो तथा एफएम स्टेशनहरुले आफ्ना कार्यक्रमहरु अनलाइनमा समेत सुन्न सकिने बनाएका छन् । रेडियो नेपाल, रेडियो सगरमाथा, हिट्स एफएम, कान्तिपुर एफएम, एचबीसी जस्ता रेडियो स्टेशनका कार्यक्रमहरु अहिले अनलाइनबाट विश्वभर सुन्न सकिन्छ । इन्टरनेटको विस्तार सँगै अनलाइनमा गरिने पत्रकारिताले अझ व्यापकता पाउनेमा कुनै शंका नै छैन । प्राविधिक विकासले गर्दा यो सस्तो, सहज त छँदैछ सूचना प्राप्तिको हिसाबले चुस्त पनि ।

madanm05@gmail.com

Wednesday, May 2, 2007

पुस्तक, अध्ययन र हामी

समाजलाई विकास र उन्नतीको पथमा अग्रसर गराउन महत्वपूर्ण रहेको पुस्तकको लागि वर्षा एक दिन छुट्टयाइएको छ । त्यो दिन हो २३ अप्रिल । हिन्दूहरुले वसन्त पञ्चमीलाई अक्षरारम्भ गर्ने र अध्ययनमा लाग्ने दिनको रुपमा लिए जस्तै हो पुस्तक दिवस पनि । फरह यति हो की वसन्त पञ्चमी भारतवर्षा मात्र सिमीत छ र पुस्तक दिवस विश्वव्यापी । भारतवर्षमा वसन्तपञ्चमीको जति महत्व दिइएको छ त्यस्तै महत्व पुस्तक दिवसको छ । पुस्तक दिवसलाई पुस्तक लेखनको इतिहासको संस्मरण गर्ने वा पुस्तकको बारेमा चर्चा गर्ने दिनका रुपमा भन्दा पनि अज्ञान बाट ज्ञान तर्फबढ्ने दिनको रुपमा लिइनु पर्दछ । नेपालसँग पुस्तक लेखनको विकास र अभ्यासको लामो इतिहास रहेको छ । विश्वको सबैभन्दा पुरानो ग्रन्थ 'वेद'को लेखन कृष्ण द्वैपायन -व्यास)ले नेपालमा गरेको तथ्यले नेपालमा पुस्तक साथै अध्ययन/लेखनको प्राचिन परम्परा रहेको देखाउँछ । हुनत भारतवर्षा नेपाल लगायतका विभिन्न मुलुकहरु प्राचिनकाल देखि नै अध्ययन अनुसन्धान साथै अक्षर विज्ञानको क्षेत्रमा आदी काल देखी नै सम्वृद्ध थिए । अहिले अध्ययन एवं लेखन/अनुसन्धानको हाम्रो पर्ूर्विय मान्यता आधुनिकीकरण सँगै कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ । हामी सँग पुस्तक लेखनको लामो र प्राचिन इतिहास त छ तर पढ्ने संस्कार भने छैन ।

वितेको दशकमा मुलुकले राजनीतिक रुपमा निक्कै लामो फड्को मारेको छ तर शिक्षाको क्षेत्रमा शताब्दी देखि नै फड्कोको त कुरै छैन एउटा सानो पाइलो पनि सरेको छैन । प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाले अधिकार दिए पनि संस्कार दिन नसकेको मान्नु पर्दछ अध्ययन र साक्षरताको कोणबाट हेर्दा । राजनीतिक व्यवस्थामा आएको परिवर्तनले शासनमा मात्र होइन मानिसको सोच र व्यवहारमा पनि फरकपन आएको छ । वैयक्तिक स्वतन्त्रताले गर्दा मकैको खेती लेख्दा रामलाल अधिकारीले शासकबाट पाएको जस्तो क्रुर यातना त कसैले कुनै लेखकले खेप्नु परेकेा छैन तर प्रकाशित पुस्तकको अध्ययन गर्ने पाठक नहुनु स्वयंमा एउटा यातना बन्न पुगेको छ । विडम्बना नै भन्नु पर्दछ पढ्ने इच्छा र रहर भएका मानिसहरुको पालामा पठन-पाठन गर्न छुट दिने व्यवस्था भएन जब अध्ययनको लागि सहज वातावरण बनाउँदै प्रजातान्त्रिक स्वतन्त्रता आयो तब पढ्ने इच्छा भएन । पहिले पढ्न खोज्दा पुस्तक भएन अहिले पुस्तक हुँदा पढ्ने भएनन् ।

राणाकालको समयमा नौ प्रतिशत पनि थिएन नेपालको साक्षरता तर पनि त्यस समयमा पुस्तक पढ्ने र विभिन्न साहित्यिक ग्रन्थहरुको लेखन बढि मात्रामा भएको थियो । पुस्तक पढ्ने मानिसहरुको खाँचो थिएन तर तानाशाही व्यवस्थाले गर्दा पुस्तकको भने अभाव थियो । लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको पुस्तकालय खोल्ने र मानिसहरुलाई पुस्तक पढाउने अभियान राणा शासकको आँखामा तारो बन्यो । सय सय जरिवाना तिर्नुपर्‍यो पुस्तकालय अभियानमा लाग्नेहरुले । अहिले पुस्तकहरु दैनिक रुपमा निस्किरहेका छन् पुस्तकालयहरु पाठकको प्रतिक्षामा छन् तर पाठकहरु भने सिनेमाहलको कुनोमा पुगेका छन् । हिजो २००७ मा ११ प्रतिशतको हाराहारीमा देशको साक्षरता हुँदा एक हजार प्रति पुस्तक छापिने गरेकोमा आज साक्षरता प्रतिशतले ४७ नाघ्दा पनि पुस्तक प्रकाशनको सँख्या एक हजारमा नै सिमीत छ । मानौं कि पुस्तक प्रकाशन सँख्यामा त्यो लक्ष्मण रेखा हो त्यसलाई नाघ्नु हुँदैन । साक्षरहरुको सँख्या बढिरहँदा पनि पुस्तक प्रकाशनको क्रम नबढ्नुले पुस्तक अध्ययनको परम्परा र संस्कारको अवमुल्यन देखाउँदछ । हिजोको दिनमा सबैभन्दा बढि प्रकाशन भएको र बढि मानिसहरुले रुचाएको मुना-मदनको विक्रीलाई चुनौति दिन सक्ने कुनै पनि पुस्तक बजारमा आएको छैन । अहिलेका युवाहरुमा पढ्ने भन्ने त बानी नै छैन जुन पुस्ताले पाठ्यपुस्तकको सट्टामा गेस पेपर पढेर जाँच दिन्छ त्यसले बाहिरी पुस्तक कहाँ पढ्ने ! बुबाले किनिदिएको पुस्तक बेचेर सिनेमा जाने त अहिलेको फेसन नै भएको छ ।

पुस्तक भन्नासाथ औपचारिक शैक्षिक प्रयोजनका लागि तयार पारिएको पाठ्य सामग्री हो भन्ने मनोभावना हामीमा छ । तर पुस्तक मनोरञ्जनको साधन पनि बन्न सक्छ भन्ने हामी मध्ये सायदैलाई लाग्न सक्छ । आजको जस्तो टेलिभिजन, रेडियो अनि चलचित्रको विकास र विस्तार नहुँदा सम्म पुस्तक अध्ययन एकमात्र मनोरञ्जनका साधन थिए । पुस्तक पढेर बस्नु भनेको ठूला मानिसहरुको शोख र मनोरञ्जनको मात्र होइन शान र गौरवको पनि कुरा हुन्थ्यो । पुस्तक पढेर आनन्द लिनुलाई अति नै उच्च खालको मनोरञ्जन मानिन्थ्यो । शानका साथ घरमा पुस्तक सजाउँथे मानिसहरु अहिले टेलिभिजन, डिभिडी, भिसिडी, होम थिएटर, कम्प्युटर अनि बाघ भालु जस्ता जनावरका छाला र टाउको राखे जसरी । साक्षर र पढेका मानिस कम थिए त्यतिखेर त्यसैले मानिसहरुलाई पुस्तक भनेको शिक्षा अनि ज्ञान भनेको ठूलो कुरा हो जसरी पनि यसको जगर्ना गर्नुपर्दछ भन्ने सोच आयो । पुस्तक, लेखक अनि पाठकको सम्मान हुन थाल्यो । पढ्ने संस्कार अनि नै उच्च संस्कारको रुपमा लिइन थालियो । त्यसैले त समकालिन समयको पुस्तक प्रतिको महत्वलाई दर्शाउँदै थोरोले भने पुरानो कोट लगाऊ र नयाँ पुस्तक किन ।

विज्ञान र प्रविधिको विकासले ज्ञान र मनोरञ्जनका क्षेत्रमा पुस्तकको एकाधिकारलाई तोडेको छ । ज्ञान र मनोरञ्जनको लागि पुस्तक चाहिँदैन, घण्टौं एउटै पेजमा घोरिइरहनु पर्दैन अनेक साधन छन् त्यसका लागि त्यसैले त घरमा पुस्तकको र्‍याकको स्थान टिभी र होम थिएटरले लिएका छन् । मुना-मदन, नलदमयन्ती, रुपमती, मुकुन्द इन्दीराको समय कसौटी र कुमकुम अनि कहानी घरघरकीले लिएका छन् । हिजो ज्ञानको स्रोतका रुपमा पुस्तकको एकाधिकार थियो भने आज रेडियो, टेलिभिजन, कम्प्युटर, इन्टरनेट ज्ञान र मनोरञ्जनको क्षेत्रमा टाइकुन बनेका छन् । मानिसहरुको ध्यान पुस्तक छाडेर अन्यमा लागेको छ जसले पुस्तक पढ्नेको सँख्या निरन्तर घटिरहेको छ । पुस्तकको अध्ययन भनेको केबल छापिएका अक्षरहरुको अध्ययन होइन समकालिन समाजको अध्ययन हो । पुस्तक समाजलाई नजिकबाट नियाल्ने वस्तु मात्र नभएर समाज परिवर्तनको आधारपनि हो त्यसैले त तानाशाहहरु पुस्तकको प्रकाशनमा छेकबार लगाउँछन् । तसलिना नसरिनको पुस्तकले कति हलचल ल्यायो मुसल्मान समाजमा । आमसञ्चारको पहिलो र पुरानो माध्यम पुस्तक प्रविधि र विकासको कारण अहिले मारमा परेको जस्तो देखिएको छ विश्वव्यापी रुपमा नै त्यसैले त पुस्तकहरु पनि अनलाइनमा उपलब्ध छन् । त्यतिमात्र कहाँ हो र - चिनमा पुस्तक पढनेहरुको सँख्या नघटोस् र मानिसहरुको पुस्तक पढ्ने बानि नछुटोस् भनेर कतिपय साहित्यिक तथा प्राज्ञिक पुस्तकहरु अहिले त मोबाइलमा समेत पुस्तक पढ्न पाइन्छ अनि साथिलाई एसएमएस मार्फ पठाउन पनि ।

पुस्तक र पुस्तकालयहरु पाठक नपाए पछि सरदर एक हजार प्रतिमात्र छापिने पुस्तकहरु पनि बिक्री नभएर साझा तथा प्रज्ञा प्रतिष्ठानका भण्डारमा थुप्रिने गरेका छन् । प्राज्ञिक तथा साहित्यिक पुस्तक तथा पत्रिका, जर्नलहरु पढ्नेहरु नभइरहेको समयमा राजनीतिक थाङ्ने पत्रिका र फुटपाथमा बिक्रीका लागि राखिने यौन सम्बन्धी उपन्यासहरुले भने पाठक नचाइरहेका छन् । साझा तथा प्रज्ञा प्रष्ठिानले गर्ने पुस्तक बिक्रि तथा प्रदर्शनीहरुमा बृद्ध र पाको मानिस बाहेक युवाहरु देख्न नसकिने स्थिती छ । माया, प्रेम र यौन भन्दा बाहिरका प्राज्ञिक, सामाजिक, साहित्यिक लेखनले पाठक नपाउने अवस्थाले गर्दा त्यस्ता गतिविधिमा पनि विस्तारै अल्पविरामहरु लाग्दै गइरहेका छन् । समाजमा शिक्षा भन्दा पनि ठूलो राजनीति बनेको र राजनीतिकर्मी हुनको लागि अध्ययन अनि ज्ञान नै आवश्यक नहुने भएपछि स्तरिय लेखन तथा पुस्तकले धमिराको आहारा बन्नुपर्ने बिडम्बना अझ बढ्दो क्रममा छ । साक्षर जनसंख्या नै कम भएकाले मात्र होइन स्तरिय लेखन नभएको कारण पनि पुस्तक बिक्री र अध्ययन नभएकेा मानिन्छ जसको पुस्टिका लागि मुनामदन लाई अगाडी सार्ने गरेको पनि छ । अहिले आर्थिक हैसियत हुनेहरुले पद, शक्ति अनि सस्तो उत्तेजनाको आडमा कुत्सित मनोगत धारणाहरुलाई पुस्तकको रुपमा उतारेर प्रकाशन सँख्या र बिक्रि बढि देखाएर रातारात प्रसिद्ध हुने खेलमा पनि लागेका छन् । यस्ता पुस्तकलाई हटाएर हेर्ने हो भने नेपालमा पुस्तक पढ्ने र किन्ने मानिस छैनन् भने पनि हुन्छ । भारतको र्सवाधिक शिक्षित राज्य केरलामा भारतभर अति नै लोकप्रिय क्रिकेट हेर्ने भन्दा पुस्तक पढ्नेको संख्या बढी रहेको छ । अहिले राजधानीका हामी जस्ता युवाहरु खाली याहु, एमएसएनका च्याट रुममा घुमिरहेका छौं कि त प्रेयसी सँग नगरकोटको डेटिङमा विहान देखी वेलुका सम्मको हाम्रो दिनचर्यामा एक घण्टा पनि पुस्तकको लागि समय हुँदैन । मुलुककै सबैभन्दा सभ्य र शिक्षित मानिने काठमाडौंका मानिसले एक घण्टा पनि दिँदैनन् पुस्तकलाई कस्तो दुर्भाग्य ! हिजोको उच्च अध्ययन संस्कार अहिले तुच्छ बनेको छ कसैले पुस्तक पढ्नै चाहँदैन । पाठ्य पुस्तकबाहेक अरुको त नाम पनि थाहा छैन । हिजोको दिनमा शासनले हामीलाई पुस्तकबाट टाढा राख्यो आज आधुनिक बन्ने होडमा हामी पुस्तकबाट टाढा हुँदैछौं । कस्तो दुर्भाग्य ! पुस्तकको पनि अनि हाम्रा पनि ।


madanm05@gmail.com

नेपालमा रेडियो पत्रकारिता

सञ्चार मानव जीवन कै आधारभूत प्रक्रिया हो । हाम्रै एक दिनको सबै गतिविधिहरु नियालेर हेर्ने हो भने सम्पूर्ण दिन नै आमसञ्चारका माध्यमको उपयोगमा निर्भर रहेको छ- त्यसमा मात्रात्मक घटी-बढी वा प्रयोगका उद्देश्य तथा तरिकाको फरक रहेको किन नहोस् । कसैसँग कुराकानी नगरेको, इमेल, च्याट अनि एसएमएस टेलिभिजन, रेडियो नसुनेको दिन सायदै कसैको होला । हामीले सञ्चार बिना एक पल पनि बिताउन सक्दैनौं । त्यसो त, एक-आपसमा सूचना वा भावनाको आदान-प्रदान गर्ने प्रकृयाको इतिहास आज हामीले देख्ने वा प्रयोग गर्ने गरेका सञ्चारमाध्यम भन्दा निक्कै पुरानो छ । आमसञ्चारका अहिलेका जस्ता विकसित माध्यमहरु उतिबेला नभएतापनि आदिम कालदेखि वा भाषाको आविष्कार हुनुभन्दा पहिलेदेखि मानव कुनै न कुनै रुपको सञ्चारमा अभ्यस्त हुँदै आएको छ । सञ्चार र्सवव्यापी प्रकृया हो, जसको अनुपस्थितिमा जीवित मानवको कल्पना न हिजो कसैले गर्न सक्यो न आज कसैले गर्न सक्छ न कसैले भोली नै । संक्षेपमा, सञ्चार मानव समाजको सबै आर्थिक-सामाजिक, राजनीतिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिको जगमा निहीत छ भन्न सकिन्छ । सञ्चारको आधारभूत उद्देश्य प्राचिन मानव सभ्यतामा जे थियो हजारौं वर्षपछि आजपनि उहीनै छ तर सञ्चार प्रक्रिया, प्रयोग तथा प्रयुक्त माध्यममा भने व्यापक परिवर्तन भएका छन् । वास्तवमा आमसञ्चारको विकासक्रमलाई यसको प्राविधिक आधारसँग गाँसेर हेर्नुपर्ने हुन्छ । प्रविधिमा परिवर्तन आउनासाथ त्यसको प्रभाव सञ्चार प्रकृयाका साथसाथै माध्यममा पनि पर्दछ । यसैकारणले मानव समाजका अन्य क्षेत्रमा भइरहने विकास वा परिवर्तन जस्तै सञ्चारमाध्यमहरु समयक्रममा परिवर्तित वा विकसित भइरहेका छन् ।


केही नृशास्त्रीहरुको मतमा हाम्रा पूर्खाहरुले तीन लाख वर्षभन्दा अघिदेखि ध्वनिको प्रयोग गर्न थालेका थिए । मानव समाज श्रुति परम्पराबाट लेखन परम्परामा पदार्पण गर्नमा निक्कै लामो काल-खण्ड व्यतीत भएको नृशास्त्रीहरुको अनुमान रहेको छ । लेखनको विकास हुनुभन्दा धेरै अघि कथ्य भाषाको राम्ररी विकास भइसकेकेा थियो; तर विचारलाई आगामी पुस्ताकालागि संरक्षित गर्ने तथा लामो दूरीसम्म सन्देश सम्प्रेषण गर्ने उपायहरु विकसित हुनचाहिँ बाँकी नै थिए । लेख्य रुप पाउन अगाडी सम्म सबै ज्ञानका शीपका कुराहरु श्रुती स्मृतीमा नै केन्द्रीत थिए । लेख्य भाषाको विकास कहिले भयो भन्ने सम्बन्धमा पूर्वीय तथा पश्चिमा मतमा ऐक्यता छैन; परन्तु लेखनको विकास जहिले भएको भएतापनि त्यसले सञ्चार प्रकृयालाई समय तथा दूरीको अवरोधबाट मुक्त बनायो ।


आफ्नो सन्देश वा सूचना वा भावना कसरी बढीभन्दा बढी समयसम्म सुरक्षित राख्न सकिएला र सकेसम्म बढी मानिसकहाँ कसरी पुर्‍याउन सकिएला भन्ने सोच आजभन्दा शताब्दीयौं अघिका मानिसमा पनि आजको जस्तै नै थियो । जीवन विताउने क्रममा आएका यस्तै व्यावहारिक समस्या र सोचहरुको समाधान गर्ने क्रममा नै सञ्चारका क्षेत्रमा नयाँ-नयाँ प्रविधिहरुको विकास भएको हो । शताब्दीयौं अघिदेखि मानिसद्वारा 'जीवनको प्रयोगशाला'मा ज्ञानको सृजन कार्य गरिंदैआएको छ र सञ्चारका क्षेत्रमा भएका विकासक्रमलाई पनि त्यस्तै प्रकृयाका रुपमा हेर्नुपर्ने हुन्छ । छापा प्रविधि(प्रिन्टिङ्गप्रेस)को आविष्कारले तत्कालीन मानव समाजको व्यावहारिक समस्या त समाधान गर्‍यो नै; आमसञ्चारका माध्यमको विकासमा नयाँ ढोका पनि खोल्यो । आधुनिक मेडियाको इतिहास छापा पुस्तक (प्रिन्टेड बुक) सँगै शुरु हुन्छ । आधुनिक अखबारपनि छापा प्रविधिकै देन हो । त्यसपछि टेलग्राफ, टेलिफोन, फोटोग्राफी (स्थिर तथा गतिशील), साउण्ड रेकर्डिङ्ग जस्ता प्रविधिका विकासले रेडियो एवम् टेलिभिजनको विकासका जग खडा गरे ।

सन् १८६० को दशकमै स्कटल्याण्डका एक वैज्ञानिक जेम्स क्लार्क म्याक्सवेलले रेडियो तरङ्गका सम्बन्धमा भविष्यवाणी गरेका भएतापनि तरङ्गहरु अन्तरिक्षमा प्रक्षेप गर्न सकिन्छ भन्ने तथ्यचाहिँ त्यसको दुर्इ दशकपश्चात् जर्मन वैज्ञानिक हेनरिक हर्जले प्रमाणित गरेर देखाएका थिए । सन् १८९५ मा इटालीका वैज्ञानिक गुग्लील्मो मार्कोनीले बेतार संकेत (वायरलेस सिग्नल) केही दूरीसम्म पठाउन सफल भएपछि सञ्चार इतिहासमा रेडियो प्रसारणको नयाँ अध्याय थपिएको हो । यस विधिमा वर्षौ सम्म भएका अनेक प्रयोग, परिक्षण र सुधार ले नै रेडियो सञ्चार प्रविधिको विकास भएको हो । सन् १९१५ मा विस्कोन्सिन विश्वविद्यालय र सन् १९१६ मा पिट्र्स्बर्ग विश्वविद्यालयमा स्थापित भएका रेडियो स्टेसनहरु संसारका सबभन्दा पुराना रेडियो स्टेसनको रुपमा मानिनुमा पनि त्यही अथक प्रयासको महत्वपूर्ण देन छ । तर, रेडियोलाई आमसञ्चारका माध्यमको रुपमा स्वीकार गरिएकोचाहिँ पहिलो विश्वयुद्ध पछिमात्र हो । यसलाई आमसञ्चार माध्यमको रुपमा लिएपछि १९३० को दशकमा रेडियो लोकप्रिय आमसञ्चार माध्यम बनेको थियो ।

नेपालमा जुन समयसम्म एकतन्त्रिय राणा-शासन थियो त्यस समयसम्म यहाँ रेडियो प्रसारण केन्द्रको स्थापना थिएन । नेपालका तत्कालिन प्राइम्मिनिस्टर श्री ३ जुद्ध शम्शेरको शासनकालसम्म राणा-परिवारबाहेक र्सवसाधारण जनताले रेडियो राख्न पाइन्नथ्यो । प्राइम्मिनिस्टर श्री ३ पद्म शम्शेरको शासन-कालमा २००४ सालदेखि र्सवसाधारण नेपालीहरुलाई नेपालभित्र रेडियो ल्याई राख्नपाउने स्वतन्त्रता प्राप्त भयो । त्यस समयदेखि नेपालीहरुको घरमा रेडियो सेटहरु देखिन थाले । र्सवसाधारण नेपालीहरुले नेपालमा नै बसेर विदेशी समाचार समेत सुन्न पाउनथाले । २००७ सालको क्रान्तिको मध्य अवस्थामा एक दिन रेडियोको ४१ मिटरमा अचानक 'यो प्रजातन्त्र नेपाल रेडियो हो, हामी मुक्तिसंग्रामको मोर्चाबाट बोलिरहेका छौं' भन्ने नेपाली लवजमा आवाज सुनियो । यसरी २००७ सालको माघ महिनादेखि नेपालमा नेपाली भाषाबाट रेडियोको प्रसारण-प्रथा शुरु भयो ।

शुरुमा विराटनगरस्थित रघुपति जुट मिलमा यसको स्टेशन स्थापना गरिएको थियो र २००७ साल चैत्र २० गते (२ अप्रिल १९५२) देखि सिंहदरबारको स्कूल-घरमा 'नेपाल रेडियो'को नामबाट यसको स्थापना भयो । यसै दिनदेखि नेपाली भाषामा समाचारको प्रसारण गर्ने कार्य शुरु भयो । यसैसम्बन्धमा, नेपालमा वि.सं. १९८० को दशकतिर रेडियो सेट भित्रिएको तथा पद्मसमशेरको शासनकालमा २००३ साल माघ १४ गते दिउसो एक बजेदेखि १ः३० बजेसम्म त्यतिखेरको बिजुली अड्डा, टुँडिखेलबाट रेडियो प्रसारणको शुरुवात समेत गरिएको थियो । साथै, क्रान्तिको समयमा २००७ मंसीर २९ गते भोजपुरबाट रेडियो प्रसारण भएकेा तथा सोही ट्रान्समिटर विराटनगर लगेर 'प्रजातन्त्र रेडियो'को नाममा प्रसारण गरिएकोपनि कहिँ-कहिँ उल्लेख भएको पनि पाइन्छ ।

त्यसपछिका दिनमा राष्ट्रिय-अन्तर्रार्ट्रिय जीवनमा भएका प्रविधिगत लगायतका अनेक परिवर्तनको प्रभाव नेपाली रेडियो प्रसारणका क्षेत्रमापनि पर्दै आएको छ । त्यस यता नेपालमा रेडियो प्रसारणको स्वरुप, पहुँच, भूमिका, दायित्व तथा कानूनी प्रावधान साथसाथै यसप्रतिको जन-अपेक्षामापनि व्यापक परिवर्तन आएका छन् । प्रजातन्त्र पुनःस्थापना पश्चात्को खुला नीतिको फलस्वरुप नीजि क्षेत्रको सहभागितामा व्यापक वृद्धि भएको छ । अहिलेसम्म नेपालमा १४५ भन्दा बढि एफ.एम. रेडियोहरु दर्ता भइसकेका छन् भने करिब चार दर्जन एफ.एम. प्रशारणमा रहेका छन् । सामुदायिक क्षेत्रबाट पनि अन्य कतिपय यस क्षेत्रमा आउन चाहिरहेका र लागिरहेका छन् । रेडियो प्रसारणको दृष्टिमा दक्षिण एशियामै नेपाल अग्रणी रहेकेा छ भन्दा अत्युक्ति हुनेछैन । रेडियो प्रसारणमा भएको संख्यात्मक वृद्धिसँगै यसको गुणात्मक विकास गर्नेतर्फनि नेपाली सञ्चारकर्मीहरुको ध्यान दिनु अत्यावस्यक भई सकेको छ । वर्तमान समयमा रेडियो प्रशारणमा निक्कै कमजोरीहरु पाइएका छन् । समाचार र मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रमहरु गुणात्मक बन्न सकिरहेका छैनन् । त्यसो त पत्रकारिता अध्ययन नै नगरेका र आमसञ्चारको बारेमा सामान्य ज्ञानपनि नभएकाहरु चिनजानको भरमा यस क्षेत्रमा लागेकाले पनि नेपालमा रेडियो पत्रकारिताले राम्रो बाटो लाग्न पाएको छैन ।

रेडियो नेपालमा अझै पनि पजनी प्रथा कायम नै रहेको छ । यसमा कार्यरत पत्रकारहरु मन्त्रीमण्डल सँगै नै बदलिरहने क्रम लोकतन्त्रको प्राप्ति पछि पनि रोकिएको छैन । जसले गर्दा सरकारी माध्यममा व्यावसाहिकता देखिएको छैन । नीजि क्षेत्रका सामुदायिक रेडियो स्टेशनहरु विदेशी दाता फकाउने क्रममा लागेका देखिन्छन् । त्यसो त विभिन्न इन्ट्रेस्ट ग्रुपबाट सञ्चालिन एफएमहरु जता मल्खु त्यतै ढल्कुको नीति अँगालेका हुनाले सही पत्रकारिता गर्नमा चुकिरहेका छन् । सानो क्षेत्रमा प्रशारण गर्ने मान्यता रहेको एफएमको मुलुकभर नै रिपिटर स्टेशन राखेर र विभिन्न स्थानमा एउटै नामको लाइसेन्स लिएर सञ्चालन गरि केन्द्रीय बन्न पुगेका रेडियोहरुको जमातले गर्दा नेपाली रेडियो पत्रकारितामा टाइकुन पत्रकारिताको थालनी भएको छ । जसले गर्दा समाचारको आधारमा अनुचित लाभ लिनेकाममा केही रेडियो स्टेशन लागेका छन् । केही खलपात्रहरुले गर्दा नेपाली रेडियो पत्रकारिताको अभ्यासमा नै कालो धब्बा लागको छ । त्यसैले प्रसारणका अनेक पक्षहरुबारेमा अध्ययन, अनुसन्धान गरिनु आवश्यक भएको छ । हुन त, नेपालमा मिडियालाई पृथक् विधा तथा उद्योग (इन्डस्ट्री) को रुपमा लिइन थालेको धेरै भएको छैन । २०४६ सालमा प्रजातन्त्र पुनःस्थापना भएपछि मात्र यो क्रम शुरु भएको हो । त्यसपछिका दिनमा यसतर्फउल्लेख्य प्रगति भइरहेका थिए माओवादी बिद्रोह दबाउने क्रममा संकटकाल लगाएको अवस्थामा सञ्चारकर्मीले केही समस्या भोग्नुपरेपनि रेडियो प्रशारणमा खासै अवरोधको सामना गर्नुपरेन । तर, केही अवस्थामा दुर्व्यवहार भने खप्नु पर्‍यो । राजनीतिक अस्थिरता र गुटउपगुटको राजनीतिको फाइदा लिँदै राजाबाट असोज १८ र माघ १९ मा संवैधानिक दायरा मिच्ने क्रम सुरु भएपछि भने नेपाली रेडियो पत्रकारिताले निक्कै क्रुर व्यवहार खप्नु पर्‍यो । सैनिक आदेशमा रेडियोबाट समाचार प्रशारणमा रोक लाग्यो । जसले गर्दा सम्पूर्ण रेडियोकर्मीहरु सडकमा आउन बाध्य भए । अदालतको आदेशमा समाचार प्रशारण सुचारु भएपछि भने रेडियो पत्रकारिताले नयाँ आयाम पाएको छ तर, शैक्षिक तथा अनुसन्धानात्मक कार्यमा सम्बद्ध पक्षहरु सचेत नहुँदा न त रेडियोका समाचार कार्यक्रम राम्रा बन्न सकेका छन् न त कुनै अन्य कार्यक्रम नै । हुन त नेपाली आमसञ्चार क्षेत्र अझैपनि यसको विकासको प्रारम्भिक चरणमा छ । दक्ष सञ्चारकर्मी तथा अनुसन्धानकर्ताहरुको अभाव अझै पनि खडिकरहेको छ ।

madanm05@gmail.com // +977-9841541911

गोर्खापत्रको समाचार श्रोत

नेपाली पत्रकारिताको इतिहासमा 'गोर्खापत्र' को महत्व आफैमा अद्वितीय रहेको छ । नेपालबाट प्रकाशित 'सुधासागर' पछिको पत्रिका हो 'गोर्खापत्र' । नेपाली पत्रकारिताका अन्वेषक ग्रीमबहादुर देवकोटा भन्दछन्- पत्रिकाको लहरमा 'माहिलो' भएतापनि अखबार (समाचारपत्र) का रुपमाचाहिं यो 'जेठो' पत्रिका हो । हालसम्म बाँचिरहेका पत्रिकाहरूमा सबैभन्दा पाको पत्रिका पनि यही नै हो । तर गोर्खापत्रको महत्व यसको प्राचीनताका कारणले मात्र भएको होइन, बरु यसले पुर्‍याएका अनेक आयामी योगदानहरूले यसको महत्व बढाएका हुन् ।

दक्षिण एशियाली भेगबाट निक्लने आधा दर्जन मात्र पत्रिकाको इतिहास एक शताब्दी लामो छ र तीमध्ये हाम्रो गोर्खापत्र पनि एक हो भन्न पाउँदा हामी नेपालीलाई अत्यन्त गौरवको अनुभूति हुन्छ । प्राप्त ऐतिहासिक तथ्यहरूका अनुसार, वि.सं. १९५८ बैशाख वदी ११ रोज २ का दिनमा सनद जारी भई सोही सालको जेष्ठ वदी ३ रोज २ (सौर पात्रो अनुसार भन्नुपर्दा बैशाख २४ गते सोमवार) तदनुसार सन् १९०१ मे ६ तारिखका दिनमा गोर्खापत्रको पहिलो अंक प्रकाशन भएको थियो । यद्यपि नेपालमा पत्रिका दर्ताको प्रावधान यसभन्दा निक्कैपछिमात्र शुरु भएकाले दर्ता नं. एक पाउने सौभाग्य भने नेपालबाट प्रकाशित 'साहिंलो' पत्रिका शारदा मासिक (वि.सं. १९९१ फागुनमा प्रकाशित) ले प्राप्त गर्‍यो । गोरखापत्रको दर्ता नं. दुर्इ रहेको देखिन्छ । तत्कालीन श्री ३ महाराज देवसमशेरको सुधारवादी कदमको फलस्वरूप जन्मेको गोर्खापत्र, नेपाली सञ्चारविद् ग्रीष्मबहादुर देवकोटाको शब्दमा जन्मँदा माहिलो भई जन्मेपनि आफ्ना भाग्यले जेठो भई जीवित रहेको छ ।

गोर्खापत्र प्रकाशनारम्भ भएको तत्कालीन अवस्थालाई विचार गर्दा नेपाल विश्व समुदायबाट अलग्गिएको थियो । जनतामा साक्षरता, शिक्षा एवम् राजनीतिक चेतनाको स्तर निक्कै न्यून रहेको थियो । त्यसमाथि निरंकुश तानाशाही राणातन्त्रको जहानिया शासनका कारण जनता देश-देशावरका हालखबर सम्बन्धमा चर्चा गर्नसमेत तर्सिनुपर्ने परिस्थिति थियो । प्रविधिगत हिसाबले हेर्ने हो भने, गोर्खापत्रको पहिलो सनदमा उल्लेख भएअनुसार, आकाशमा उड्ने र पानीमा तैरिने (हवाइजहाज र पानीजहाज) सम्बन्धी चर्चालाई त "अनोठा अनोठा कुरा" ठानिने बेला थियो त्यो ! त्यस्तो परिस्थितिमा पत्रिका प्रकाशन गर्नुपर्दाका चुनौती पनि अनौठा-अनौठा नै थिए होलान् भन्ने अनुमान सहजै गर्न सकिन्छ ।

गोर्खापत्रलाई एकातिर पाठक तथा ग्राहक पाउनै गाह्रो थियो र अर्कोतिर के के छाप्ने र के के नछाप्ने भन्ने पहिल्यै तोकिएको हुँदा सीमाङ्कनका कारण सम्पादकका हात बाँधिएका थिए भन्ने पनि स्पष्टै छ । सम्पादकीय स्वतन्त्रताको अवधारणाको अत्तो-पत्तो समेत शायद त्यतिखेर नहुँदो हो । अहिले आफूलाई व्यावसायिक र निष्पक्ष भन्ने दाबी गर्ने अखबारमा सम्पादकले प्रकाशकको मुख ताक्नु पर्ने बाध्यता छ भने सय वर्षअगाडी सम्पादकीय स्वतन्त्रता नहुनुलाई आर्श्चर्यको कुरा ठान्नु कसरी ! 'गोर्खापत्र' निक्लन त निक्ल्यो; तर न छपाइ प्रविधि विकसित थियो, न त दक्ष जनशक्ति नै थिए । अनि हरहमेशा राणातन्त्रको शासकीय वक्रदृष्टि त छँदै नै थियो । यति हुँदाहुँदै पनि पत्रिका चाहिं जसरी पनि निकाल्नु नै थियो । पत्रिका ननिकाल्दा हुने लाज-गालबाट बच्नकै लागि भएपनि अरु त के चन्द्रसमशेर तथा भीमसमशेरले समेत गोरखापत्रको घाँटी निमोठ्न सकेनन् । अनि, पत्रिका निकाल्ने भनेपछि पाना त भर्नै पर्‍यो । बस्, गाँठी कुरो यहींनेर छ । पत्रिका निकाल्नु पनि पर्ने; तर समाचारका पर्याप्त श्रोत नहुनाले सम्पादकहरूलाई निक्कै गाह्रो परेको बुझिन्छ । नत्र, वि.सं. २००२ सालमा समेत सम्पादकीयमै गोर्खापत्रले "समाचार भएको भए त दिनदिनै निकाल्न सकिन्थ्यो, तर ....." भनेर आफ्नो विवशता प्रदर्शन गर्नुपर्ने खण्ड किन पर्दो हो र ! झन् वि.सं. १९५८ सालतिर गोर्खापत्रका आरम्भिक दिनमा स्थिति कस्तो हुँदो हो !
गोर्खापत्रले आफ्ना प्रारम्भिक दिनहरूमा भोग्नुपरेका विविध समस्याहरूमध्ये समाचार-श्रोतको समस्या पनि चर्कै थियो । विद्वान अन्वेषक शिव रेग्मीका अनुसार त, वि.सं. २००७ अघिको गोर्खापत्रमा राणाजीहरू तराइ झरेका र काठमाण्डौं फिर्ती सवारी भएका, पानी नपरेर खडेरी लागेका, गोरु भीरबाट खसेर खुत्रुक्कै भएका, अनि तत्कालीन श्री ३ का प्रशस्तिगान भरिएका हुन्थे; यद्यपि नेपाली भाषा-वाङ्मयको श्रीवृद्धि गर्ने गतिला साहित्यिक रचनाहरुपनि त्यहाँ समेटिएका थिए । अनि, भारतीय समाचारमा छापिएका, तर पुराना भइसकेका अन्तर्राष्ट्रिय
समाचार पनि समावेश गरिन्थे । समाचारका प्रकृति यस्तो हुनुमा श्रोतको कमी नै मुख्य कारकतत्वका रूपमा रहेको थियो ।

हुन त गोर्खापत्रलाई समाचारको कमी नहोस् भनेर विभिन्न समाचार श्रोतहरु खुट्ट्याउने प्रयास नगरिएकोचाहिं होइन । ऐतिहासिक तथ्यहरूका अध्ययनबाट देखिन्छ कि तत्कालीन सरकारले गोर्खापत्रलाई समाचार जुटाउने प्रयत्न सरकारी तहमा एवम् औपचारिक तवरले नै गरेको थियो । सनदमा "दुनियांलाइ हुन्या इस्तीहार नटासिने कुरा र नयां जारी भयाको ऐनको कुरा, कलकत्ताको र यहांको दरभाउ । जंगी निजामतिले असल तरकी गरेकोमा उनको पर्खावली देखीको वयान ...। हामी (श्री ३)बाट र मुखत्यारले दुनियालाइ इसपीच दिएको । अनोठा अनोठा कुरा अर्थात आकासमा उडेर जाने समुद्र भित्र जाहाज लगेको देषका दायामा आयाको र याहां भयको कुरा । अदालत विषयमा अन्याय भयाको प्रमाण पुग्याको दोभिता भयाको अड्डाखानाका हाकिम अड्डामा नबसी फोहर गरेकोमा गरेको पक्का गरी छापनु ।
...... कसुर भै हाकिमहरु अदली वदली भयाको कुरा पनि छापी दिनु । पहाड मदेशमा जुलुम भयाको .... । खेती पाति विषयर् इलम विषय धर्म विषय उन्नतिको असल-असल कामको कीतापको उलथा गरी छापनु । श्री ५ को सरकारको ठुलो-ठुलो उत्सवको कुरा छापनु हुन्छ सोर्गेवासी श्री ३ महाराजको तारीफ छापनु हुन्छ । वावुले कमायाको धन जुवा रंडीवाज वदनियत गरी खर्च गर्नेको दिड पनि छापी दिनु । सीकारका विषय हाम्रा गोर्खालीले फलानाले खुकुरीले चीतुवा भालु लाई हाने मारे भने इत्यादि वाहादुरी गरेको छापनु हुन्छ । ग्याजेट प्रोग्राम पनि छापनु । वैंकटेश्वर बंगवासी छापाको असल-असल कुरा उलथा गरी छापी दिनु । दुनियांको वदचलन फतुरा खर्चबाट दिल हटाउने राय छापनु हुन्छ । डाक्टरहरुले यसलाई आराम गर्दा यति खिल्लत पाया भन्या ।" आदि लेखिएबाट समाचार श्रोतको अनुमान लगाउन सकिन्छ । यसरी अत्यन्तै प्रारम्भिक अवस्थामा गोर्खापत्रका समाचार श्रोतका रुपमा सरकारी इस्तिहार, अड्डा अदालतका गतिविधि तथा विदेशी पत्रिकामा प्रकाशित सामग्री रहेका देखिन्छन् । उदाहरणार्थ, वि.सं. १९५८ मै सरकारले एक इस्तिहार जारी गरी काठमाण्डौंका प्रत्येक अड्डा-अदालतलाई आ-आफ्ना गतिविधि, हालचाल लेखी गोर्खापत्र अड्डालाई उपलब्ध गराउन निर्देशन दिइएको देखिन्छ ।

त्यसबाहेक काठमाण्डौंबाट विभिन्न स्थानमा रहेका गढी, गोस्वारा, गौंडा, अड्डा आदिलाई पत्र लेखी त्यस भेगका हालखबर पठाइदिन भनिएको देखिन्छ । वि.सं. १९६० को दशकमा लेखिएका त्यस्ता अनेक पत्रहरुमध्ये तातोपानी अड्डालाई लेखिएको पत्र एक उदाहरणका रुपमा लिन सकिन्छ । त्यस पत्रमा विविध प्रश्नहरु गर्दै ती क्षेत्रका समाचार बुझी लेखिपठाउन भनिएको छ । जस्तै- बालीनालीको मेलो के छ - बन्दव्यापार के कसो छ - जात्रा उत्सव के कसरी मनाइन्छ - पानी नपरी खडेरी लागेकेा छ कि - कुनै रोगव्याध फैलेकेा छ कि - कसैले बहादुरीपूर्ण काम गर्‍यो कि - इत्यादि । साथै, पहाड गाउँतिरबाट पशुपतिनाथको दर्शन गर्न काठमाण्डौं आइपुग्ने जनसामान्यलाई खोर्‍याई-खोर्‍याई पनि कतिपय समाचार (गाउँतिरका घटनासम्बन्धी) छापिन्थ्यो भन्ने तथ्य बालमुकुन्ददेव पाण्डेले उल्लेख गर्नुभएको पाइन्छ । यसरी पशुपतिनाथको दर्शन गर्न आउने गाउँलेहरूलाई पनि समाचारश्रोतका रूपमा उपयोग गरिएको तथ्य देखापर्छ ।

समयक्रमसँगै गोर्खापत्रका समाचारश्रोत पनि बदलिएको बताइन्छ । वि.सं. १९८० को दशकमा नेपालमा रेडियो भित्रिएपछि विदेशी रेडियो प्रसारणलाई समेत समाचार श्रोत बनाइएको थियो । अर्थात्, रेडियो सुनेर सो समाचारलाई नेपालीमा उल्था गरी गोर्खापत्रलाई उपलब्ध गराइन्थ्यो भन्ने अन्वेषकहरूको भनाइ छ । इन्जिनियर काशीनाथ पाण्डेले रेडियो सुनी समाचार टिप्ने र नेपालीमा उल्था गरी एक प्रति श्री ३ कहाँ र एक प्रति गोर्खापत्रलाई दिने गर्दथे भनिन्छ । गोर्खापत्रले धेरै पछिसम्म पनि आफ्ना समाचारदाताहरू नियुक्त गरेको थिएन । वि.सं. २००० सालतिर मात्र केही 'सिटी रिपोर्टर'हरू रहेका बताइन्छ ।

हुन त, पत्रिकाको सम्पादकको नाम त वि.सं. १९९१ मा आएरमात्र उल्लेख गरिएको पक्षलाई हेर्दाखेरिमा त्यतिखेर गोर्खापत्रले तलबी, व्यावसायिक समाचारदाता नराख्नुलाई के अनौठो मान्नु र ! तर समयक्रममा आएको फेरबदलसँगै गोर्खापत्र पनि विकसित, परिमार्जित हुँदै आएको छ । पछिल्ला दिनहरूमा गोर्खापत्रका समाचारश्रोतमा विविधता आएका र आधुनिक प्रविधिको उपयोगले यसको पहुँच व्यापक भएको तथ्य उल्लेख्य छ । तर अझैसम्म पनि देशका सबै ठाउँमा यसका सम्वाददाता राख्न सकेको स्थिति आएको छैन । जिल्लाका सदरमुकाम जति धेरैजसोमा चाहिं राख्न खोजे जस्तो देखिन्छ । तर त्यस्ता सम्वाददाताहरूको नियुक्ति पारदर्शी प्रक्रियाबाट नहुनु, र तिनीहरूका जागिरको सुरक्षाको चासो कसैले नलिनुले गर्दा कामको गुणस्तरीयता छैन भन्ने गुनासो आइरहेको छ । काठमाण्डौंमा गोर्खापत्रको कार्यालयमै बसेर काम गर्नेहरूमा पनि फगत् जागिर पकाउने र पचाउने प्रवृत्ति देखिएको, गोर्खापत्रमा कार्यरत पत्रकारहरू सिर्जनशीलता, रचनात्मकता, खोज जस्ता पक्षमा साह्रै कमजोर देखिएका, गोर्खापत्रको समाचार अन्यत्र जासूसी गरेर दलाली खाने गरेको, आदि-इत्यादि गुनासा तथा आरोप पनि छँदैछन् ।

अन्त्यमा गोर्खापत्रको वर्तमान अवस्था बारेमा केही कुरा गरौं । अचेल गोर्खापत्रको विज्ञापन गर्दा भनिने गरेझैं नै यो नेपालको सम्पदा हो । यस सम्पदालाई जति विवेकपूर्वक हामीले जोगाउनु र सञ्चालन गर्नुपर्ने हो, त्यो हुन सकेको छ त - हिजो राणाहरू तथा पञ्चहरूले आफ्नो डम्फूका रुपमा प्रयोग गरेभने बहुदल आएपछि पनि गोर्खापत्रलाई दलदलबाट उकास्ने मति कसैको आएन । अहिले पनि कुन बेला सरकार फेरिने हो, अनि कसले गोर्खापत्रमाथि कब्जा जमाउने हो भन्ने परिस्थिति कायमै छ । सम्पदाको इज्जत राखेको यस्तै हो त - जहिल्यै अर्काको धूनमा नाच्नुपर्ने परिस्थितिमा राख्नु हुँदैन गोर्खापत्रलाई । साथै, यसलाई नीजिकरण गरेर व्यापारीका हातमा बेच्ने कुरा पनि अस्वीकार्य छ । प्रकाशनगृह चलाएर बसेका केही 'मिडिया टाइकून'हरूको माखेसाङ्लो र भित्रै बसेर गद्दारी गर्ने बद्मासहरूले गोर्खापत्रलाई सिध्याउने हरसम्भव प्रयत्न अहिले पनि गरिरहेकै छन् । भ्रष्टाचारीहरूका कारणले गोर्खापत्र धमिराले खाएको काठ झैं भित्र-भित्रै क्षतविक्षत भएको चर्चा पनि सुनिएकै छ । तर, यी सबको उपचारका रुपमा नीजिकरण गर्नु, यानेकि धनीहरूका हातमा बेच्नु, अर्को भूल हुनेछ । निश्चयनै, सहकारीकरण गर्न भने हिच्किचाउनु हुँदैन । गोर्खापत्रको जरुरत ती जनतालाई छ, जो कमजोर छन्, विपन्न छन्, सूचनाको पहुँचबाट अझै टाढा छन्, र राज्यको मूलप्रवाहमा आउन पाउनु उनीहरूको हक हो ।

देवसमशेरले बरु सनदमा "हाम्रा प्रशंसाका कुरा नछाप्नू" भन्ने उदारता देखाएका थिए । कोही पनि त्यति उदार निक्लेनन् तत्पश्चात् । अहिलेसम्मै गोर्खापत्रलाई सत्ताधारीहरूले प्रयोग गरे, त्यो पनि मनपर्दी स्वेच्छाचारी पाराले । दोष गोर्खापत्रको होइन । गोर्खापत्रलाई अवमूल्यन गर्न खोज्नु अपराध हो । यो त साधन हो र यसलाई कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने चाहिं प्रयोगकर्तामा निर्भर रहन्छ । यसले जुन नयाँ युगको रेखांकनमा योगदान पुर्‍याएको थियो, त्यसलाई समेत दृष्टिगत गर्दै यसको दीर्घ-जीवनकालागि गुरुयोजना बनाउन अब अबेर भइसक्न लागेको छ । देवसमशेरको सनदले जन्म्यो यो पत्रिका, तर अब जनताको आफ्नो पत्रिका बनेर बाँच्न पाउनु पर्छ यसले ।

गोरखापत्रलाई समाचारको भरपर्दो सम्वाहक बनाउन तत्कालीन देश-काल-परिस्थिति अनुरुप समाचार श्रोतहरू जसरी पहिचान गरेको देखिन्छ, त्यो प्रशंसनीय छ । समग्र नेपाललाई हेर्न खोजेको रहेछ गोरखापत्रले । अनौठा कुरा यो छ कि गोरखापत्रका समाचारश्रोत सम्बन्धमा त्यो प्रारम्भिक अवस्थामा जति व्यापक दृष्टि देखाउन सकेको थियो, अहिले सूचनाप्रविधिको विकास भइसक्दाको यो बखतमा अपेक्षित प्रगति भएको रहेनछ ।

madanm05@gmail.com

नेपाली पत्रकारितामा आचार संहिता




पृष्ठभूमि


नेपाल हजारौं वर्षपुरानो सभ्यताको इतिहास भएको मुलुक हो । वैज्ञानिक, धार्मिक एवं साँस्कृतिक आधारमा नेपाललाई सृष्टिको मूलभूमिको रुपमा लिइने गरिएको पाइन्छ । नेपालसँग लेखनको विकास र अभ्यासको लामो इतिहास रहेको छ । विश्वको सबैभन्दा पुरानो ग्रन्थ 'वेद' को लेखन कृष्ण द्वैपायन (व्यास)ले नेपालमा गरेको तथ्यले नेपालमा आमसञ्चारको सबैभन्दा पुरानो माध्यम किताब लेखनको सुरुवात भएको देखाउँछ । नेपालमा आमसञ्चारको पुरानो माध्यम पुस्तकको लेखन निक्कै अगाडी भएको भएपनि आमसञ्चार तथा पत्रकारिताको अहिलेको अभ्यास र विकास भने पश्चिमा अभ्यास र सफलताको अनुसरण नै हो । विक्रमको १०३८ को आसपासमा लेखिएको दुल्लुको दामुपालको शिलालेखले नेपाली समाजमा सूचनाको प्रवाह गर्ने परिपाटीलाई देखाउँछ । यसले इंस्वी संवत् ९८१ मा नै नेपालमा शिलालेख तथा ताम्रपत्रहरु मार्फत् सूचनाहरु लेखेर र्सवसाधारणलाई उनीहरुको आवत जावत हुने स्थान मन्दिर, पाटी पौवा लगायतका ठाउँमा राख्ने गरिन्थ्यो । सञ्चारको अभ्यासमा भारतवषिर्य मुलुकहरु निक्कै अगाडी रहेका भएपनि अहिलेको आमसञ्चार तथा पत्रकारिताको क्षेत्रमा भएका विकास र अभ्यासहरु चाहिँ पश्चिमा सभ्यताको नै देन हो ।

नेपाली पत्रकारिताको अभ्यास भने नेपाली भाषाले लेख्य रुप पाएको नौ सय २० वर्षछि मात्र गोर्खापत्र साप्ताहिक प्रकाशनबाट सुरु भएको हो । यद्यपी त्यस भन्दा अगाडी पनि विभिन्न साहित्यिक, धार्मिक पुस्तक तथा पत्रपत्रिकाहरु प्रकाशनमा आएका थिए । तत्कालिन समयमा राणा शासन विरुद्धमा पुस्तक तथा पत्रपत्रिकाहरुमा कुनै पनि सामग्री प्रकाशन नहुन् भनेर प्रकाशन हुने पुस्तकहरु गोर्खाभाषा (पछि नेपाली भाषा) प्रकाशिनी समितिले जाँच पास गरेर मात्र प्रकाशन हुने व्यवस्था थियो । साहित्यिक एवं धार्मिक प्रकाशनहरु पत्रकारितामा नपर्ने भएकाले समाचारको संकलन र प्रस्तुतीकरण गर्ने गोर्खापत्र (विक्रम संवत् १९५८ वैशाख २४)बाट नै नेपालमा पत्रकारिताको सुरुवात भएको हो । गोर्खापत्रमा खबरहरु आउन थालेपछि त्यसरी आउने खबरहरुमा नियन्त्रण राख्न साथै खबरहरुलाई मर्यादित बनाउनको लागि गोर्खापत्रमा प्रकाशन गर्न हुने र नहुने कुराहरू किटेर तत्कालिन श्री ३ देव समशेरले वि.सं. १९५८ वैशाख बदी ११ रोज २ का दिन एक सनद जारी गरेका थिए ।

नेपाली पत्रकारिताले पूर्णरुप धारण गर्दा नगर्दै पश्चिमा मुलुकहरुमा भने पत्रकारिताले व्यवसायिक रुप हासिल गरी पत्रकारहरुको संगठनबाट नै आफ्नो पेशागत मर्यादाको लागि आचार संहिता जारी गरिसकेका थिए । सन् १९२२ (वि.सं १९७९)मा अमेरिकन सोसाइटी अफ न्युजपेपर्स एडिर्टसले पत्रकारिताको उच्च व्यवसायिक मापदण्डलाई प्रोत्साहित गर्न भनेर आचार संहिताको घोषणा गर्‍यो जसलाई विश्वको पहिलो पत्रकार आचार संहिताको रुपमा लिइन्छ । नेपालमा गोर्खापत्रमा प्रकाशन हुने समाचारहरुको नियन्त्रण तथा मर्यादित बनाउनको लागि सरकारी तर्फाट सनद जारी भएको २१ वर्षपछि मात्र पश्चिमा मुलुकमा कार्यरत पत्रकारहरुले पत्रकारितालाई मर्यादित बनाउन आचार संहिताको अभ्यास सुरुगरेको पाइन्छ । तर, सो सनद पत्रकारितालाई व्यवस्थित र मर्यादित राख्न भन्दा पनि समाचार र सूचनामा नियन्त्रण राख्न आएकोले यसलाई आचार संहिता नै हो भन्न नसकिएपनि नेपाली पत्रकारितामा यसले आचार संहिताको सुरुवात भने गरेको पक्कै हो ।



विषय प्रवेश


कुनै पनि पेशा वा व्यवसायमा स्वच्छ वातावरण निर्माण गर्नको लागि त्यसमा संलग्न मानिसहरुलाई नैतिक र मर्यादित बनाउन तयार पारिएको अनुशासन नै आचार संहिता हो । वैदिक समयमा समाजमा अनुशासन, सद्भाव अनि नैतिक रुपमा समाज संचालनका लागि धार्मिक तथा सांस्कृतिक बन्धनहरु मानिसको आचार व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्ने आधार थिए । धार्मिक भावनाबाट प्रभावित नराम्रो काम गरे पाप लाग्ने साथै नर्क गइने मान्यताले नै एक हद सम्म आचार संहिताको काम गरेको थियो । पाप र नर्कको डरका कारण मानिसहरु गलत आचरण तथा व्यवहार गर्दैनथे ।
''मुण्डे मुण्डे मतिर्भिन्नाः'' भनेझै पत्रकारिताको आचार संहिताबारे विभिन्न सञ्चार तथा आमसञ्चारविद्ले फरक फरक मत दिएका छन् । तर पनि सबैको मत अन्त्यमा आचार संहिता पत्रकारितालाई स्वच्छ, नैतिक र जनउत्तरदायी बनाउनको लागि अपनाइने आत्मअनुशासन हो भन्नेमा पुगेको पाउन सकिन्छ । आमसञ्चार माध्यमको विकास विस्तार सँगै पत्रकारितामा बढ्दै गएको सनसनी पूर्ण समाचारको प्रस्तुतीकरणले गर्दा पत्रकारितामा आचारसंहिताको आवश्यकता महशुस भयो । खासगरी जोसेफ पुलित्जर र विलियम हेरस्टले आ-आफ्नो पत्रिकाको बजार विस्तार गर्नको लागि सन् १८९० को दशकमा सनसनीपूर्ण सामग्रीहरुको प्रकाशन गर्न थाले जसलाई पीत पत्रकारिता भनियो । पत्रकारितामा देखिएको पीतपनाले यस क्षेत्रमा रहेको गैरजिम्वेवारपनलाई नियन्त्रण गर्न र यो पेशालाई मर्यादित, नैतिक अनि समाज प्रति उत्तरदायी बनाउनको लागि आचारसंहिताको आवश्यकता महशुस गरियो ।

आचार संहिता पत्रकारहरुको नैतिक सिमाना भएको हुनाले यसलाई सरकार वा राज्यले बाध्यात्मक हुने गरि कार्यान्वयन गराउन र पालना नगरेको खण्डमा कारवाही गर्न सक्दैन । आचारसंहिता मुलुकको शासन व्यवस्था, धार्मिक, सांस्कृतिक एवं सामाजिक अवस्थिति हेरेर फरक फरक तरिकाले तयार गरिएको हुन्छ । खासगरि विश्वमा सन् १९२३ मा स्वीडेनबाट प्रेस काउन्सिलको अबधारणा आएपछि विश्व आमसंचारको क्षेत्रमा आचार संहिता निर्माणका सवालहरु उठ्न थालेको हो । सन् १९२२ मा अमेरिकन न्युजपेपर्स एडिटर सोसाइटीद्धारा पत्रकारिताको उच्च व्यवसायिक मापदण्डलाई प्रोत्साहित गर्न बनेको आचार संहितालाई पत्रकारिताको पहिलो आचार संहिताको रुपमा लिइन्छ । पाश्चात्य मुलुकहरु जर्मनी, अमेरिका, बेलायतमा पहिला आमसंचारमाध्यमहरुको बिकास भएकाले त्यहाँ विभिन्न समयमा राज्यका तर्फाट पनि पत्रकारितालाई नियन्त्रण तथा व्यवस्थित गर्न कानुन तथा आचार संहिता नै निर्माण भएका थिए । छिमेकी मुलुक भारतमा सन् १९४४ मा प्रेस काउन्सिलद्धारा केही निर्देशक बुँदाहरुलाई आचार संहिताको रुपमा जारी गरिएकोे थियो । पाकिस्तानमा सन् १९६५ मा त्यहाँको संसदद्धारा, श्रीलंकामा सन् १९८१ मा त्यहाँको संसदद्धारा र बंगलादेशमा सन् १९७० को अन्त्यतिर आचार संहिता जारी भएको थियो । सुरु सुरुमा छापा माध्यम मार्फ हुने पत्रकारिताका लागि मात्र आचार संहिता तयार गरिएकोमा पछि बिद्युतीय संचार माध्यमहरुलाई व्यवस्थित गर्नको लागि आचार संहिताको निर्माण भएको पाइन्छ । यस क्रममा सन् १९२२ मा टेलिभिजन, सन् १९३० मा चलचित्र र सन् १९३७ मा रेडियोका लागि आचार संहिता निर्माण भएको पाइन्छ ।

नेपालमा भने सनद बाहेक आचरण कै लागि भनेर वि सं २०१५ सालमा प्रेस कमिशनले पत्रकार आचरण सम्बन्धी १८ बुँदे नियम र वि सं २०२३ सालमा सम्पन्न नेपाल पत्रकार संघको प्रथम भेलाले २२ सूत्रीय आचार संहिता र्सार्वजनिक गरेको थियो । प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना २०४७ सालमा भएपछि वास्तविक रुपमा पत्रकारिताको अभ्यास हुनसक्यो । त्यसै समयमा प्रेस काउन्सिल नेपालले पत्रकार आचार संहिता २०४७ को व्यवस्था जसलाई परिमार्जन गरी पत्रकार आचार संहिता २०४९ जारी गरियो । सरकारी क्षेत्रबाट २०५० सालमा पनि प्रेस काउन्सिलबाट अर्को आचार संहिता आयो । सरकारी तर्फाट आचार संहिता जारि हुने प्रचलनलाई तोड्दै पत्रकारहरुको छाता संगठन नेपाल पत्रकार महासंघले २०५० सालमा पत्रकार आचार संहिता जारी ग-यो । २०५५ सालमा प्रेस काउन्सिल र पत्रकार महासंघ दुवैले संयुक्त आचार संहिता जारी गरे भने पत्रकारितालाई मर्यादाको घेरामा राख्न अहिले पत्रकार आचार संहिता २०६० क्रियाशिल रहेको छ ।


नेपालमा पत्रकारिता र आचार संहिताको अभ्यास



नेपाल आफ्नो स्थापनाकाल देखी नै हिन्दु अधिराज्यको रुपमा रहेका कारण यहाँका सबै खालका गतिविधि हिन्दु मान्यता अनुसार सञ्चालित थिए । पाप र नर्कको डर नै मानिसलाई नैतिक बनाइराख्ने आधार थियो । पुस्तकको प्रकाशन यसै आधारमा भएको भएपनि गोर्खापत्रको आगमन सँगसगै पत्रकार आचार संहिताको प्रारुपको रुपमा सनद जारी भएको पाइन्छ । वि सं १९५८ बैशाख ११ गते गोर्खापत्रमा के छाप्न हुने र के छाप्न नहुने भनेर निर्देशन दिनको लागि अख्तियारीको रुपमा देव समशेरले सनद जारि गरेका थिए । जसमा छाप्न हुने र नहुने किटेर नै व्याख्या गरिएको थियो ।

छाप्न हुने

"दुनियांलाइ हुन्या इस्तीहार नटासिने कुरा र नयां जारी भयाको ऐनको कुरा, कलकत्ताको र यहांको दरभाउ । जंगी निजामतिले असल तरकी गरेकोमा उनको पर्ुखावली देखीको वयान ...। हामी (श्री ३) बाट र मुखत्यारले दुनियालाइ इसपीच दिएको । अनोठा अनोठा कुरा अर्थात आकासमा उडेर जाने समुद्र भित्र जाहाज लगेको देषका दायामा आयाको र याहां भयको कुरा । अदालत विषयमा अन्याय भयाको प्रमाण पुग्याको दोभिता भयाको अड्डाखानाका हाकिम अड्डामा नबसी फोहर गरेकोमा गरेको पक्का गरी छापनु ।

...... कसुर भै हाकिमहरू अदली वदली भयाको कुरा पनि छापी दिनु । पहाड मदेशमा जुलुम भयाको .... । खेती पाति विषयर् इलम विषय धर्म विषय उन्नतिको असल-असल कामको कीतापको उलथा गरी छापनु । श्री ५ को सरकारको ठुलो-ठुलो उत्सवको कुरा छापनु हुन्छ सोर्गेवासी श्री ३ महाराजको तारीफ छापनु हुन्छ । वावुले कमायाको धन जुवा रंडीवाज वदनियत गरी खर्च गर्नेको दिड पनि छापी दिनु । सीकारका विषय हाम्रा गोर्खालीले फलानाले खुकुरीले चीतुवा भालु लाई हाने मारे भने इत्यादि वाहादुरी गरेको छापनु हुन्छ । ग्याजेट प्रोग्राम पनि छापनु । वैंकटेश्वर बंगवासी छापाको असल-असल कुरा उलथा गरी छापी दिनु । दुनियांको वदचलन फतुरा खर्चबाट दिल हटाउने राय छापनु हुन्छ । डाक्टरहरूले यसलाई आराम गर्दा यति खिल्लत पाया भन्या ।"

छाप्न नहुने

श्री ५। ३ सरकारका दरबार भित्रका स्वास्नी मानिसका विषय । फौज विषय र हातहतियार राजकाज विषय । सरकारका आम्दानी खर्च विषय । भोटको र हाम्रो सेवानाका विकट बाटाको वयान । सुन खानीका धाउ पायाका कुरा ।अनेत्र पंचराज्य विषयलाई तारिफ हुने कुरा भयाका कितापका उलथा गरि नछापनु । हाम्रो तारिफका कुरा नछापनु ।


यसरी नेपालको पहिलो अखबारको रुपमा गोर्खापत्रको प्रकाशन हुनु अगाडी सनद जारी गरि के छाप्ने र के नछाप्ने भनेर तत्कालिन राणा प्रधानमन्त्रीले दिएको आदेश भएपनि यस सनदलाई नेपाली पत्रकारिताको लागि तोकिएको आचार संहिता नै मान्न सकिन्छ । यसले राजदरबार भित्रका विषय साथै राज्य सञ्चालन र सैनिक सूचना बाहेकका दुनियाका हित हुने सबै कुराहरुलाई छाप्नको लागि बाटो खोलिदिएको छ । यसमा खास किसिमका सूचना बाहेकका सरकारी कर्मचारीका खराब गतिविधि प्रकाशन गर्न हुने तर श्री ३ सरकारको तारिफ छाप्न नहुने भनेबाट यो सनदले सूचनामाथि नियन्त्रण मात्र होइन गोर्खापत्रलाई जनताप्रति केही हदसम्म जिम्मेबार बनाउने काम पनि गर्‍यो । सुधारवादी मानिएका राणा प्रधानमन्त्री देव समशेरले कानुनको रुपमा जारी गरेको भएपनि गोर्खापत्रको लागि जारि सनद नेपालमा आचार संहिताको पहिलो अभ्यास थियो ।

नेपालको राजनीतिक वातावरण खुला र प्रजातान्त्रिक नभएको साथै निरक्षरता र आर्थिक विपन्नताका कारण सरकारी तहबाट बाहेक नीजि क्षेत्रबाट कुनै पनि अखबार निस्कन सकेनन् । जसले गर्दा सनद बाहेक अन्य कुनै प्रकारको आचार संहिताको आवश्यकता पनि महशुस भएन । नेपाली पत्रकारिताको विकास २००७ सालसम्म हुन सकेन तर साहित्यिक गतिविधिलाई प्रबर्द्धन गर्नको लागि केही साहित्यिक पत्रपत्रिकाहरु प्रकाशन भएपनि तिनिहरुलाई गोर्खा भाषा प्रकाशिनी समितिले नै हेर्ने गर्दथ्यो । प्रजातन्त्रको स्थापना सँगै साप्ताहिक समाचारपत्रहरुको प्रकाशन हुन थाल्यो । जसले गर्दा सानो संख्यामा भएपनि पत्रकारहरुको समूह तयार भयो । यसरी क्रियाशिल पत्रकारहरूलाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने उद्देश्यले २००८ सालमा सत्यनारायण श्रेष्ठको अध्यक्षतामा नेपाल पत्रकार संघको स्थापना भयो । यो संघ बीचमै हराएपछि २०१२ सालमा आएर कृष्णप्रसाद उपाध्याय (भट्टराई) को अध्यक्षतामा अर्को पत्रकार संघ जन्मियो । २०१४ सालमा गठन भएको नेपालको पहिलो सरकारी प्रेस कमिसनले पहिलो पटक पत्रकारिताको तत्कालीन अवस्था र त्यसको विकासका लागि गर्नुपर्ने सुधारका पक्षलाई समेटेर प्रतिवेदन प्रस्तुत गरेको थियो । प्रतिवेदनको परिच्छेद १२ मा पत्रकारका लागि आचारसम्बन्धी १८ बुँदे संहिताको सिफारिस गरेको थियो । यसमा पनि सत्य, तथ्य, निष्पक्ष र स्वार्थरहित पत्रकारिताका कुराहरू नै समाहित थिए । आपसी कलहमा रुमलिंदै २०१९ सम्ममा आइपुग्दा नेपालमा पत्रकारहरुको संघको संख्या तीन वटा बन्न पुग्यो । २०२३ सालमा पछिल्ला दुई संघको एकीकरण भएपछि सो संघले २२ बुँदे आचारसंहिता जारी गर्‍यो । यो नै पत्रकारहरूको पेशागत संगठनले तयार गरेको पहिलो आचारसंहिता थियो ।

विश्व अभ्यासको अनुसरण गर्दै विसं २०२७ सालमा नेपालमा पनि प्रेस काउन्सिलको गठन भयो । यसको मातहत वि सं. २०२४ मा प्रेस सल्लाहकार समितिको गठन गरियो जसलाई परिमार्जन गरी केही समयपछि सल्लाहकार परिषद् बनाइयो । तत्कालीन न्यायाधीश नैनबहादुर खत्रीको अध्यक्षतामा गठन भएको परिषद्ले २१ बुँदे आचारसंहिता जारी गर्‍यो जसको लागि छापाखाना र पत्रपत्रिकासम्बन्धी ऐन २०३२ ले काउन्सिललाई छापाखाना र प्रकाशन आचारसंहिता जारी गर्ने अधिकार दिएको थियो । काउन्सिलले २०३३ मा जारी गरेको २२ सूत्रीय छापाखाना र पत्रकार आचार संहितामा पत्रकारले राष्ट्रिय दृष्टिकोण एवम् राष्ट्रिय हितलाई ध्यानमा राखी देश, नरेश र दलविहीन पञ्चायती व्यवस्थाप्रति पूर्णत: आस्थावान् भई पत्रकारिताको अभ्यास गर्नुपर्ने उल्लेख थियो । तर निरन्तर रुपमा आचार संहिताहरू बने पनि व्यवहारमा लागू हुन भने सकेनन् । आचारसंहिता लागू गर्न नसकेपछि छापाखाना र प्रकाशन ऐन २०३९ ले प्रेस काउन्सिल र आचार संहितालाई सशक्त पार्न प्रेस प्रतिनिधि प्रमाणपत्र खारेजी वा निलम्बनको सिफारिस गर्ने अधिकार समेत काउन्सिलले पायो । अधिकार सम्पन्न काउन्सिलले २०४१ माघमा फेरि ११ बुँदे आचारसंहिता र्सार्वजनिक गर्‍यो । त्यसको लगत्तै २०४२ सालमा पत्रकारहरूकै तर्फाट आचारसंहिता निर्माणको पहल भयो । पत्रकारितालाई स्वतन्त्र र मर्यादित बनाउन त्यसबेलाका प्रतिष्ठित दैनिक र साप्ताहिक गरी १४ वटा पत्रिकाका सम्पादकहरूको हस्ताक्षरमा १० बुँदे पत्रकार आचार संहिता जारी भयो ।

वि सं. २०४६ सालको राजनीतिक परिवर्तनले प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना गरेपछि प्रेस काउन्सिलले २०४७ मा फेरी नयाँ पत्रकार आचार संहिता ल्यायो । पछि २०४८ सालमा नयाँ प्रेस काउन्सिल ऐन पारित भएपछि त्यसैलाई परिमार्जन गरि पत्रकार आचारसंहिता २०४९ जारी गर्‍यो । प्रजातन्त्रको पुनःस्थापनाले वाक् तथा प्रकाशन स्वतन्त्रताको ढोका खोलेपछि नेपाली पत्रकारितामा केही व्यवसायिकताको छनक देखा पर्‍यो जसले नेपालमा पत्रकारिता पेशामा व्यापकता आयो । पत्रपत्रिका प्रकाशन हुने क्रम बढेर गयो साथै पत्रकारितामा अस्वस्थ अभ्यास र केही हद सम्म पीत पत्रकारिता पनि हुनथाल्यो । राजनीतिक आस्थाका आधारमा व्यक्तिहरुमाथि कपोलकल्पित आक्षेपहरु लगाउने क्रम बढ्यो जसले गर्दा पत्रकारहरुलाई निश्चित सिमामा राख्नको लागि आचार संहिताकेा अनुभव भयो । २०५० सालमा फेरि नेपाली पत्रकारहरूको संघको भेलाले वीरगञ्ज घोषणापत्रमा १४ बुँदा आचारसंहिता जारी गर्‍यो । आचार संहिताको कार्यान्वयनका लागि अनुगमन गर्न कानुनविद् बासुदेव ढुंगानाको संयोजकत्वमा ५ सदस्यीय आचारसंहिता अनुगमन समितिको गठन भयो । पत्रकारहरुको संघ र नेपाल प्रेस काउन्सिलले छुट्टाछुट्टै आचार संहिता जारी गर्ने परम्पराको अन्त्य गर्दै पत्रकार महासंघ (पहिलाको पत्रकार संघ) र नेपाल प्रेस काउन्सिलले पहिला जारी भएका संहिताहरूलाई मिलाएर संयुक्त रुपमा पत्रकार आचार संहिता २०५५ जारी गरे । पहलिा पहिला नेपालमा नीजि क्षेत्रबाट रेडियोको प्रशारण भएको भएपनि त्यस मार्फत् पत्रकारिता हुँदैनथ्यो । त्यसैले त्यस समयमा विद्युतिय सञ्चारलाई आचार संहितामा स्थान दिइएको थिएन । पुराना आचारसंहिताका तुलनामा २०५५ को आचार संहिता व्यापक रहेको छ । यसले विद्युतीय सञ्चारलाई पनि समेटेको छ । आचारसंहिता जारी हुने क्रम चलिरहँदा मुलुकको राजनीतिक घटनाक्रमको विकास र पत्रकारिताको अभ्यासमा आएका थप नयाँ चुनौती एवं मान्यताहरुलाई स्वीकार गर्दै २०६० बैशाख २० गते महासंघ र काउन्सिलले पत्रकारले गर्न हुने र नहुने भनेर स्पष्टै छुटयाएर नयाँ आचारसंहिता र्सार्वजनिक गरेका छन् । जुन संहिताले छापामाध्यमका अतिरिक्त विद्युतीय माध्यममा रेडियो, टेलिभिजन मात्र नभएर अनलाइन मार्फ हुने पत्रकारितालाई पनि समेटेको छ । उक्त आचार संहितामा पत्रकारले निर्वाह गर्ने कर्तव्यहरु भनेर निम्न बुँदाहरू समेटिएका छन्-

१) प्रेस स्वतन्त्रताको संरक्षण सर्म्वर्द्धन
२) मानवअधिकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको सम्मान
३) सूचनाको हकको रक्षा र प्रचलन
४) सत्यतथ्य सूचनाको सम्प्रेषण
५) सम्पादकीय स्वतन्त्रता
६) गोपनीयताको हकको सम्मान
७) उच्च व्यावसायिक अभ्यास
८) शिष्ट व्यवहार
९) गल्ती सच्याउने तत्परता
१०) सामाजिक उत्तरदायित्व
११) आपसी सम्बन्ध व्यावसायिक हुनुपर्ने

त्यसै गरी पत्रकारले नगर्ने काम भनी निम्न कुराहरू राखिएको छ-

१) राष्ट्रिय अखण्डतामा प्रतिकूल प्रभाव पार्न नहुने
२) सामाजिक संरचनामा प्रतिकूल असर पार्न नहुने
३) समाचारको स्रोत खोल्न नहुने
४) निजी स्वार्थपूर्तिका लागि प्रयोग गर्न नहुने
५) भेदभाव हुने गरी सूचनाको सम्प्रेषण गर्न नहुने
६) पीडितलाई थप पीडा हुने गरी समाचार सम्प्रेषण गर्न नहुने
७) हिंसा, आतंक र अपराधलाई प्रोत्साहन गर्न नहुने
८) घृणा र उत्तेजना फैलाउने गरी विभत्स तस्वीरहरू प्रकाशन गर्न नहुने
९) घटनासँग असम्बन्धित व्यक्तिको नाम उल्लेख गर्न नहुने
१०) तथ्यहीन समाचार प्रकाशन गर्न नहुने
११) विज्ञापनलाई समाचारको रुपमा प्रस्तुत गर्न नहुने

पत्रकारले समाचारको स्रोत खोल्नु पर्दछ भन्ने प्राबधान राखिएको यस आचार संहितामा गोप्य श्रोतको संरक्षण गनुपर्ने अवस्थामा श्रोतको नाम र पहिचान गोप्य राख्नु पर्ने, घटनासँग असम्बन्धित व्यक्तिको नाम उल्लेख गरी उसको गोपनीयता,चरित्रहत्या सम्बन्धि समाचार प्रस्तुत गर्न नहुने, यौनजन्य अपराध, सामाजिक अवहेलना एवं घृणाजन्य घटना वा सर्न्दर्भमा पीडित व्यक्तिको नाममा पीडा पुग्ने गरी समाचार, दृश्य, तस्वीर प्रकाशन गर्न नहुने, श्रोत उदृत नगरी समाचार उपभोग गर्न नपाइने व्यवस्था र मानव अधिकार र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको सम्मान जस्ता महत्वपूर्ण बिषयहरु संलग्न गराइनु यो आचार संहिताको विशेषता हो । अहिले सम्म जारी भएका आचार संहिताहरु मध्ये बढि स्पष्ट र विविधता भएको आचार संहिताको रुपमा २०६० को पत्रकार आचार संहिता रहेको छ । पहिला पहिला पत्रकारले के गर्न हुँदैन भन्नेमात्र उल्लेख हुने गरेकोमा यसमा पत्रकारले के के गर्नेभन्ने पनि स्पष्ट उल्लेख गरिएको छ । यो पत्रकार आचार संहिता मुलुकमा देखिएको विषम परिस्थितीका कारण २०५८ सालमा जारी भएको संकटकाल साथै संसदिय निर्वाचन हुन नसकेका कारण असोज १८ र माघ १९ मा भएको राजनीतिक परिवर्तन सँगै नेपालमा यस आचार संहिताको पुर्ण पालन हुने वातावरण बन्न सकेन । सुरुमा पत्रकारहरुले पालनामा खासै चासो नदेखाए पनि पछिल्लो स्थितीमा सैनिक परिचालन, विभिन्न राजनीतिक चलखेलका कारण यसले समेटेका भावना अनुसार आचार व्यवहार हुन सकेनन् । यसरी नेपालमा पत्रकारितालाई मर्यादाको घेरामा राख्न सामाजिक उत्तरदायित्व पत्रकारिता क्षेत्रले निर्वाह गर्न सकोस् भन्ने हेतुले पहिलो अखबारको प्रकाशन देखी आज सम्म सरकारी तथा गैर सरकारी तहबाट विभिन्न समयमा आचार संहिता जारी भएका छन् । यसरी जारी भएका सबै आचार संहिताहरुको उद्देश्य नेपाली पत्रकारितालाई नेपाली मान्यता अनुसार हिंडाउनु नै हो ।


आचार संहिताको पालना र उल्लंघन


कानुनी राजको सिद्धान्त नै अहिलेको राज्य सञ्चालनको आधार हो । समाजका सबै वर्ग कानुनबाट शासित हुन्छन् र कानुनको आँखामा समान पनि । मान्यतामा समानता भएको भएपनि शक्तिशाली र धनी वर्गले भने कानुनमा रहेका स-साना कमि-कमजोरीलाई आधार बनाएर आफू भन्दा कमजोर वर्गमाथि आफ्नो हैकम लाद्न खोज्छन् । व्यापारी, पत्रकार, चिकित्सक, वकिलजस्ता वर्ग शक्तिको दायरामा रहेकामा पर्छन् । उनीहरूका गतिविधि कतिपय अवस्थामा सामान्य कानुनले रोक्न नसक्ने खालका हुन्छन् । त्यस्तो बेला उनीहरूको मार्गदर्शक भनेको उनीहरुले नै तयार गरको आचारसंहिता हुने गर्दछ । त्यसैले कानुन भन्दा बाहिरबाट हुने गतिविधिलाई सामाजिक रुपमा नियन्त्रित गर्ने एउटा माध्यम आचारसंहिता मानिन्छ । नेपाली पत्रकारिताको इतिहासमा झण्डै एक दर्जन आचार संहिताहरु जारी भएका पाइन्छन् । तर त्यसको व्यवहारिक रुपमा लागु भने निक्कै कम मात्र भएका छन् । खासगरी पञ्चायतकालीन आचार संहिता पालना बढि भएको पाइन्छ भने उल्लंघन भएको भन्दै कारवाही भएका पनि दर्जनौं उदाहरणहरु रहेका छन् ।

खासगरि २०४७ सालमा प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना भएपछि पत्रकारितामा अलिक बढि स्वच्छन्दता आएको देखिन्छ । आचार संहिता विशेष गरेर शक्ति केन्द्रमा पहुँच भएका र आर्थिक रुपले सक्षम समाचार माध्यम तथा पत्रकारले उल्लंघन गर्ने गरेको पाइन्छ । कान्तिपुर दैनिक, द काठमाडौं पोष्ट, राजधानी दैनिक, नेपाल समाचारपत्र दैनिक, सगरमाथा दैनिक, हिमालय टाइम्स, जनआस्था साप्ताहिक, बुधबार, घटना र विचार, विमर्श, साप्ताहिक (कान्तिपुर), सत्याग्रह साप्ताहिक, साप्ताहिक आवाज, निष्पक्ष साप्ताहिक, घटनाचक्र साप्ताहिक, देशान्तर, जनधारणा, जनप्रहार, फेमस साप्ताहिक, साधना मासिक, कामना मासिक, तथ्यकथा मासिक लगायतका दर्जनौं पत्रिकाहरुले मानिसहरुलाई विना आधार हल्लाको भरमा अनावश्यक लाञ्छना लगाउने लगायतका काम गरिरहेका छन् । कतिपय अवस्थामा जिवित मानिसको किरिया गरेको समाचार समेत प्रकाशन गर्ने, विज्ञापन नदिएको झोंकमा संस्थाहरु धराशायी भएको झूठो समाचार प्रकाशन गर्ने कार्यहरु भई रहेका छन् । तर पनि उजुरी, प्रमाण अनि त्यसको निदानको प्रक्रियाका कारण यस्ता घटनाहरु बाहिर आउन सकेका छैनन् । राजधानीमा प्रकाशित हुने पत्रिकाहरुले मोफसलका कर्मचारीलाई झूठा आरोप लगाएको अवस्थामा त्यसको उजुरी पनि पर्न नसक्ने अवस्था छ । राजधानी बाहिर नजाने पत्रिकाले मोफसलका कर्मचारीको बद्ख्वाइँ गरेको खण्डमा सम्बन्धित कर्मचारीलाई समेत थाहा नहुने स्थिती छ ।

निहीत स्वार्थका लागि पत्रकािरतालाई हतियार बनाउने समूहको पनि नेपालमा राम्रै स्थान छ । नेपालमा व्यावसायिक पत्रकारिताको अभ्यास गरेको बताउने ठूला सञ्चारगृह नै देशी विदेशी इच्छा आकांक्षा पुरा गर्ने माध्यम बनेका छन् । राजनीतिक मामलामा समेत कुनै एक पक्षलाई उचाल्न र अर्कोलाई पर्छार्न यस्ता मिडियाहरु प्रयोग भइरहेका छन् । पत्रकारिता गर्नेहरू केही सिद्धान्त, आदर्श र समाजको परिवर्तनको स्वाङ रच्दै पत्रकारितालाई मागी खाने भाँडो बनाउन लागेको पाइन्छ । समाचार वा सूचनालाई आफूअनुकूल हुने गरी प्रकाशन, प्रसारण गराएर फाइदा लुट्ने र चौथो अंग भन्दै शोषण गर्ने समूहका कारण कतिपय कलाकार तथा र्सवसाधारणले ज्यान पनि गुमाउनु परेको छ । विभिन्न चोरबाटो अपनाएर भित्रिएका विदेशी लगानीका कारण नेपाली पत्रकारहरुले पत्रकारिताको मर्यादा समेत निभाउन सकेका छैनन् । कान्तिपुर, अन्नपूर्ण पोष्ट अनि नेपाल वान लगायतमा कार्यरत पत्रकारहरुले सम्पादकीय स्वतन्त्रता अनि स्वतन्त्र पत्रकारिताको अभ्यासलाई आर्थिक दबाबमा परेर बेचिरहेका छन् जसले गर्दा शक्ति अनि सम्पत्तिको आडमा प्राप्त सूचनालाई तोडमोड गर्ने काम भइरहेको छ ।

तुलनात्मक हिसाबले दैनिक अखबारहरू, रेडियो, टेलिभिजनहरू प्रस्तुतिमा बढी होसियार रहने गरेका भएपनि कहिले काँही पत्रिकाका मुख्य पृष्ठमा हावाका भरमा समेत समाचार छापिएका छन् । समाचारलाई आर्थिक लाभको माध्यम बनाउने समूहको पकड राष्ट्रिय समाचार माध्यमहरुमा पनि कम छैन । साप्ताहिक समाचारपत्रहरूको समाचार प्रस्तुति भने झन घिनलाग्दो छ । कुनै दल विशेषको आडमा अर्को माथि खनिने परम्परा अझै पनि सुध्रिन सकेको छैन । खास गरी नेपाली पत्रकारितामा अपराध, सुरक्षा र राजनीतिक मामिलामा रिपोर्टिङ गर्नेहरूले आचारसंहिताको सही पालना गर्न नसकेको पाइन्छ धेरै ठाउँहरूमा । जनआस्था साप्ताहिकले २०५९ असोज २३ गते बुधबार 'फिल्म नगरीको रंगीन रात’ शीर्षकमा नायिका श्रीषा कार्कीको निजी जीवनलाई लक्षित गरी प्रकाशन गरेको समाचार तथा तस्विर आचारसंहिताको धज्जी उडाउने घटनाकै रुपमा लिन सकिन्छ । जसका कारण नायिका कार्कीले आत्महत्याको कदम सम्म उठाउन परेको थियो । सम्बद्ध नायिकासँग प्रतिक्रिया नै नलिई स्रोतको उद्धरणकै आडमा प्रकाशित समाचारलाई लिएर प्रेस काउन्सिलले पनि आचारसंहिताको उल्लंघन नै ठहर गरेको थियो भने आन्दोलित कलाकारहरुले यसलाई 'पीत पत्रकारिता'को संज्ञा दिएर नयाँ कानुनको माग समेत गरेका थिए । यसै घटनालाई लिएर राजाबाट त्यस्तो घटना दोहोरिन नदिन कडा कानुनी व्यवस्था गर्न प्रधानमन्त्रीको ध्यान आकर्षण समेत गरिएको थियो ।

प्रेस काउन्सिलको प्रतिवेदनअनुसार नेपालमा आचारसंहिता उल्लंघनका अधिकांश उजुरी गाली बेइज्जतीसँग सम्बन्धित छन् । त्यसपछि चरित्रहत्या, मानहानि र्सवाधिक उजुरीहरूमा पर्दछन् । उजुरीका आधारमा प्रेसकाउन्सिलले सम्वद्ध अखबारको ध्यानाकर्षा गराउने, खण्डन छपाउनेजस्ता कार्यहरू गर्ने प्रचलन रहेको छ । दैनिक अखवारहरूमा पनि आचारसंहिताको कुरा उठिरहन्छ नेपालमा बारम्बार । एकअर्काबीचको सम्बन्ध व्यावसायिक हुनुपर्ने भनिए पनि केही प्रतिष्ठित दैनिकहरूकै बीच चल्ने द्धन्द्धलाई आचारसंहिताको सर्न्दर्भमा उठाउन सकिन्छ । एउटै घटनालाई आफुअनुकूल हुने गरी व्याख्या गर्ने र प्रतिद्वन्द्वी अखबारको खोइरो खन्ने घटना कान्तिपुरले प्रायोजन गरेर मिडिया सोसाइटीको नाममा अन्नपूर्ण पोष्टका हजारौं प्रतिहरु क्याम्पस क्याम्पसमा जलाउन लगाएको थियो । साथै आफ्नै मिडियाबाट त्यसको भरमग्दुर प्रचार पनि गरेको थियो । त्यसभित्र अन्तरनिहीत विदेशी लगानीको भन्ने मार्क लगाएर बजारबाट पाखा लगाउने उद्देश्य आपनै ठाउँमा भए पनि त्यस्तो अभ्यास कति हदसम्म स्वीकार्य हुनसक्छ भन्ने विषयले बहसको रुप लिनु पर्ने हो । यस्तो अभ्यासले पाठकलाई दिग्भ्रमित त पार्दछ नै, साथमा पत्रकारिताको अभ्यासलाई पनि संकटमा पार्दछ । व्यावसायिकताको हिसाबले यस्ता गतिविधि घातक त छँदैछन् ।

२०६३ साल चैतको दोस्रो हप्तामा जनआस्था साप्ताहिकले नेपाली नायिका झरना बज्राचार्यले अविवाहित अवस्थामै नाङ्लो क्याफे सञ्चालक श्याम कर्माचार्यको बच्चाको आमा बनेको समाचार प्रकाशनमा ल्याएको थियो । जसको नायिका बज्राचार्यले एक टेलिभिजन च्यानलबाट आफ्नो मानहानी गरिएको र समाचार कपोलकल्पित भन्दै खण्डन गरेकी थिइन् । उनी मुलुक बाहिर भएका कारण यसको उजुरी नपरे पनि मुलुकमा नभएको अवस्थाको फाइदा पत्रिकाले लिएको देखिन्छ । फेमस नामको साप्ताहिकले २०६४ बैशाख ११ गतेको अंकमा 'नायक भूवन केसी तस्करीमा' शीर्षकको समाचारमा विना आधार र प्रमाण नायक भूवन केसी माथि रक्तचन्दन तस्करीको आरोप सहित समाचार प्रकाशमा ल्याएको छ । जुन समाचारले आफ्नो मानहानी भएको र त्यसले आफ्नो सामाजिक प्रतिष्ठामा समेत आँच पुर्‍याएको भन्दै केसीले मानहानीको मुद्दा लिएर अदातल जाने भएका छन् । पत्रिकामा त छापिएको अवस्थामा प्रमाण पुग्छ तर रेडियो तथा टेलिभिजनका समाचार तथा अन्य सामग्रीबाट हुने आचार संहिताको उल्लंघनमा प्रमाणको अभाव हुने भएकाले उजुरी गर्न तथा कारवाही प्रक्रिया अगाडी बढाउन समस्या परिरहेको छ ।

लेखनद्धारा र्सार्वजनिक अपराध गर्नु, र्सार्वजनिक ब्यक्तिको इज्जत र गोपनीयतामा आच आउने सामग्री तथा यौन शिक्षाका नाममा सस्तो प्रचार बाजी गर्ने कार्य पनि नेपाली छापामा नौलो विषय हुन छोडेको छ । कान्तिपुर पब्लिकेसन्सको साप्ताहिकको मध्यपृष्ठ र अन्तिम पृष्ठमा र्सवाङ नाङ्गो तस्विरहरु छापिइ नै रहेका छन् त्यसको बारेमा कहिल्यै प्रेस काउन्सिल बोलेको छैन । कसैले उजुरी पनि गरेको छैन । नेपाली संस्कार र सामाजिक मुल्यमान्यताको खिलाफ हुनेगरि अश्लिल प्रकाशनको विज्ञापन समेत नेपाली साँझका अखबारहरुमा भएका छन् । आजको कमाण्डर होस् या सन्ध्याकालिन दैनिक सबैले तेस्रो पृष्ठमा 'साँहिलीको माल', 'अन्डर पेटिकोट' 'राजधानीकी मैंया' जस्ता छाडा भाषामा लेखिएका अश्लिल सामग्रीहरु प्रकाशन गरिरहेका छन् । कुनै एक दिनको सन्ध्याकालिन पत्रिकाहरु पल्टाएर हेरेको खण्डमा यसको स्थिती थाहा हुन्छ । कान्तिपुर लगायतका पत्रिकाले विज्ञापनलाई समाचारको रुपमा र विज्ञापन दिएको ब्राण्डको उत्पादनलाई जवर्जस्ती समाचार बनाउने गरेको छ । र्ससती हेर्दा नेपालमा जति आचार संहिता बनाएपनि र कारबाहीको स्वाङ रचेपनि शक्तिको आडमा पीत पत्रकारिताको सिद्धान्त अनुसरण गर्ने क्रम भने रोकिएको छैन । यसरी हेर्दा आचार संहिताको पालन भन्दा पनि उल्लंघन नै बढि भइरहेको देखिन्छ ।


आचार संहितामा कारबाहीको व्यवस्था


पत्रकार आचार संहिता कानुन नभई नैतिक अनुसासन मात्र भएपनि नेपालमा वि सं २०४८ मा प्रेस काउन्सिल ऐनले नेपाल प्रेस काउन्सिललाई आचार संहिता पालना गराउने निकायको रुपमा स्थापित गरेको छ । आचार संहिताको पालन नभएको खण्डमा स्वस्थ र स्वच्छ पत्रकारिता फस्टाउन नसक्ने भएका कारण यसको पालना जरुरी पनि रहेको छ । कुनै पत्रकार/पत्रिकाले आचार संहिताको मर्म विरुद्ध गई कार्य गरेको खण्डमा हानी पर्ने वा गालिगलौज हुने, मानहानीको विषयमा उक्त पत्रिका विरुद्ध उजुरी दिन सक्ने व्यवस्था गरिएको छ । आचार संहितामा निषेध गरिएको कार्य गरी आचार संहिताको उल्लघन गरेको वा कसैको चरित्र हत्या र गोपनीयताको हकको प्रतिकुल समाचार प्रकाशन/प्रशारण भएको खण्डमा पीडित पक्षले सम्बन्धित पत्रकार तथा संचार माध्यमको विरुद्ध समाचार संम्प्रेषण भएको १५ दिन भित्र प्रेस काउन्सिल समक्ष उजुरी दिन सक्ने छ भने र्सार्वजनिक हित तथा सरोकारसँग प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष रुपले नकारात्मक असर पार्ने समाचार सम्प्रेषण गरेमा काउन्सिल आफैले पत्रकार वा संचार माध्यम बिरुद्ध कारबाही अघि बढाउन सक्ने व्यवस्था छ । उजुरी उपर सामान्य जाँचबुझ गर्दा पत्रकार आचार संहिता बिरुद्ध कार्य भएको प्रमाणित नभएमा आरेापित पक्षलाई सामान्यतया ७ दिन भित्र वा सो भन्दा अगावै निर्दोषिता प्रमाणित गर्न समय प्रदान गर्ने र आचार संहिता उल्लघंन भएको ठहरिएमा भने आफ्नो समाचार तत्कालै खण्डन गर्न लगाउने, क्षमा याचना गर्न लगाउने वा मुनासिव जवाफ दिन आवश्यक निर्देशन दिने छ ।
कसैलाई हानी पर्ने गरि समाचार संप्रेशण गर्ने पत्रकार वा संबाददाताको प्रेस पास जफत गर्ने, आचार संहिता उल्लंघन गर्ने संचार माध्यमलाई काउन्सिलले बर्गीकरण मूल्याकंनबाट हटाउन सक्ने, काउन्सिलको कल्याणकारी कोषबाट निश्चित अवधिका लागि सहयोग बञ्चित गर्ने, सरकारको तर्फाट उपलब्ध हुने सुबिधाहरु निलम्बन गर्न काउन्सिलले सम्बन्धित निकायलाई सिफारिश गर्न सक्ने छ ।


निष्कर्ष


नेपाली पत्रकारिताले आफ्नो यात्रा सुरु गरेको एक शताब्दी भन्दा बढि समय भइसकेको छ । यस क्रममा पत्रकारिताको अभ्यासलाई मर्यादित बनाउन सरकारी तथा गैर सरकारी तहबाट निकै धेरै प्रयासहरु भएका पाइन्छन् । राणाकालिन सनद सवाल हुन् या पञ्चायतकालिन शाही कमिशनहरु सबैले आफ्नो अनुकुलका समाचार सूचना प्रेस मार्फ प्रवाहित गर्न खोजेको देखिन्छ । त्यसो त तत्कालिन समयमा सूचना दबाउनको लागि मात्र यस्ता आचार संहिता बनाइएका होइनन् पत्रकारितालाई व्यावसायिक बनाउने र मर्यादाको घेरामा राख्न पनि तिनले सहयोग पुर्‍याएकै हुन् । नेपालमा प्रजातन्त्रको आगमन र पुनरागमनले पत्रकारितालाई जति स्वतन्त्रता दियो त्यसको तुलनामा निक्कै कम मात्रामा मात्र मर्यादित बनाउन सक्यो । आफ्नो स्वतन्त्रताको प्रयोग हुँदा अरुको अधिकार र स्वतन्त्रताको हनन गर्न नपाइने र्सवमान्य सिद्धान्तहरु पनि नेपाली पत्रकारिताका अगाडी हलुँगा भए । पत्रकारहरुले आपसी रिसइवीको आधारमा समेत समाचारहरु प्रकाशमा ल्याए जसको कुनै सत्यता नै थिएन । व्यक्तिगत प्रतिष्ठामा आँच पुग्ने गरि नाङ्गा तस्वीर छाप्ने काम पनि प्रजातन्त्रमै भए । त्यसका कारण ज्यानै जाँदा पनि कारवाही औपचारिकतामा मात्र सिमित रहृयो । नेपालमा पत्रकारितामा लागेकाहरु सम्बन्धित विषयमा अध्ययन, सुझबुझ नभएका भएका कारण आचार संहिता, पत्रकारिता र व्यक्तिगत एवं प्रेस स्वतन्त्रताको ज्ञान नै छैन । त्यसैले कहिले कुन दलको पक्षमा त कहिले कुन दलको पक्षमा लागेर एक अर्कोमाथि हिलो छ्याप्न पत्रकारिताको प्रयोग भएको छ । सञ्चार माध्यम स्वयंले कुनै एक दलको पक्षमा अभिमत प्रकाशमा ल्याउनु र उसको विरोधीलाई हदै सम्म गएर गालि गलौजमा उत्रने कामहरु व्यवसायिक पत्रकार भन्नेहरु बाट नै भइरहेको छ । पत्रकार भन्नेहरु नै प्रेस स्वतन्त्रताको खिलाफमा आवाज बुलंद गर्ने काममा लागिपरेको देखिनु नेपाली पत्रकारिताको लागि बिडम्बना हो ।

बिज्ञापन संचार माध्यमको प्रमुख आय स्रोत हो भन्दैमा बिज्ञापनलाई समाचारको रुपमा प्रस्तुत गरेर व्यापारी फकाउने धुनमा कान्तिपुर जस्तो पत्रिका समेत लाग्नुले अन्य पत्रिकाको हालत कस्तो छ देखाउँछ । संचार माध्यमहरुले बिज्ञापन पाइन्छ भन्ने आशामा बजारमा आउने नयाँ उत्पादन र सेवा वारे समाचार प्रस्तुत गर्ने मात्र होइन सम्बन्धित व्यापारीको अन्तर्वार्ता र जीवनी समेत प्रकाशनमा ल्याउने गरेका छन् । विज्ञापन गुम्ने डरले नकारात्मक घटनाका समाचार प्रकाशन नगर्ने चलन बढ्दो छ । यस्तो अवस्थामा सरकारी सञ्चार माध्यमको भर पर्नु तितो यथार्थ बनेको छ । यति एअरको डोर्नियर जहाजको पांग्रा काठमाडौं विमानस्थलमा नै खस्दा त्यसको समाचार गोर्खापत्रले भोलि पल्ट पांग्रा खसेको भनेर र त्यसको पर्सिपल्टमात्र कान्तिपुरले एक पाँग्राले नै ल्याण्ड गर्न सक्ने जहाज भएकोले घटना सामान्य भएको समाचार प्रकाशन गर्नुले विज्ञापनको लागि पत्रिकाले कसरी समाचार र जानकारी लुकाउँछन् भन्ने र्छलङ्ग पारेको छ ।
सूचनाको हक सम्बन्धी कानून नभएकोले महत्वपूर्ण सरकारी सूचना लुकाउने प्रवृत्तिका कारण अनुमानको आधारमा समाचार प्रशारण साथै कानुनका अभाबमा काउन्सिल कमजोर हुनु पनि आचार संहिता पालनामा समस्या पारेका छन् । राजनीतिक दबाबले आचार संहिता पालना नगर्ने, आचार संहिताको चर्चा गर्ने तथा ब्यबहारमा पालना नगर्ने तथा पत्रकारहरुलाई आचार संहिता चाहिदैन भन्ने अर्को समुहका पत्रकारहरु आदिका कारणले पनि नेपाली संचार जगत्मा आचार संहिताको पालना सहि परिपालना हुन सकेको छैन । तर पनि अहिले नेपाली पत्रकारिता व्यावसायिकता तर्फउन्मुख हुँदै जाँदा क्षमतावान् अध्ययन र सुझबुझ भएका मानिसहरुको यसमा सहभागिता बढेर गएको छ । विगतमा खलाँसी, होटलमा भाँडा माज्ने, नेताको अरौटे भई पत्रकार बनेकाहरु अहिले अल्पमतमा पर्दै जाँदा पत्रकारिताले सामाजिक उत्तरदायित्व र आफ्नो विश्वसनियता आर्जन गर्न थालेको छ । आज सम्म भएका आचार संहिताको अभ्यासले पत्रकारितालाई एउटा मर्यादित पेशाको रुपमा विकास गर्न नसक्नु भने नेपाली पत्रकारिताको दुखद पक्ष मान्नु पर्दछ । नेपालमा राजनीतिको नै बोलवाला भएका कारण राजनीतिक झण्डा मुनी रहेका पत्रकार र पत्रिकाले सही पत्रकारिता गर्न सकेका छैनन् । विशेष गरेर नेपाली साप्ताहिक पत्रकारिता त पर्चाकारिता नै बनेको छ । सुधारवादी राणा प्रधानमन्त्री देव समशेरले सनदमा...कसुर भै हाकिमहरू अदली वदली भयाको कुरा पनि छापी दिनु । पहाड मदेशमा जुलुम भयाको .... । खेती पाति विषयर् इलम विषय धर्म विषय उन्नतिको असल-असल कामको कीतापको उलथा गरी छापनु । श्री ५ को सरकारको ठुलो-ठुलो उत्सवको कुरा छापनु हुन्छ सोर्गेवासी श्री ३ महाराजको तारीफ छापनु हुन्छ । वावुले कमायाको धन जुवा रंडीवाज वदनियत गरी खर्च गर्नेको दिड पनि छापी दिनु । भनेर पत्रकारितालाई जनहितकारी बनाउने प्रयास भएको भएपनि त्यसको एक शताब्दी पनि नेपाली पत्रकारिता सही आचरणमा आउन सकेको छैन । आचार संहिता नैतिक बन्धन भए पनि त्यसलाई पालना नगर्दा कारवाही नै गर्ने व्यवस्था गर्दा समेत सही आचरण बन्न सकेको छैन नेपाली पत्रकार र पत्रकारिताको । दुःखका साथ भन्नु पर्छ , नेपाली पत्रकारितामा आचार संहिताको अभ्यास केबल कागजी रुपमा मात्र भएको छ व्यवहारमा होइन ।